न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

३५८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [७ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः। सति व्याप्यत्वात्। साधनाव्यापकत्वाच्च। विषमव्याप्तिके तु साध्यव्यापको यो धर्मस्तद्व्याप्यत्वमात्रेण तद्व्याप्यत्वम्। दृष्टं ह्यनित्यत्वस्य व्यापकं प्रमेयत्वं तद्व्याप्यञ्च गुणत्वम्। न च गुणत्वानित्यत्वयो मिथो व्याप्तिः। समव्याप्तिके च तद्व्यापकव्याप्तेन व्याप्तञ्च तद्व्यभिचारि चेति व्याहतम्। मैवम्। तथापि ह्यव्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमात्रं प्रयोजकं, लाघवात्, न तु साध्यव्या- पकव्याप्यत्वमपि व्यभिचारस्थलस्य स्वयैवोक्तत्वात्। न च साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेवानौपाधिकत्वं, साध्य- व्याप्यमित्यत्रापि ह्यनौपाधिकत्वं तदेव वाच्यं, तथाचानवस्थेति। व्यभिचारव्यावर्त्तनार्थमनौपाधि- त्वलक्षणे यावदिति पदं साध्यव्यापकत्वे विशेषणं प्रक्षिप्तमेव। यदि च यद्व्यतिरेकेऽनुमितिर्भवेत्येव तद् दूषणं, तदा विरुद्धत्वादेरप्यदूषणत्वमिति यस्मिन् सत्यनुमितिर्न भवति तदेव दूषणमिति विषम- व्याप्तोऽप्युपाधिः॥ अथ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः। तेन मित्रातनयत्वेन श्या- मत्वे ध्वंसस्य च जन्यत्वेन ध्वंसप्रतियोगित्वे साध्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं शाकपाकजत्वं भावत्वं चोपाधिः। काकादौ प्राग्भावे च केवलसाध्याव्यापकत्वादिति। तन्न। सोपाधित्वात्साधकमित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकव्यभिचारित्वादित्यर्थे साधनावच्छिन्नस्य वैयर्थ्यापत्तेः। जलं प्रमेयं रसवत्त्वादित्यत्र रसवत्त्वावच्छिन्नप्रमेयत्वव्यापकस्य पृथिवीत्वस्योपाधित्वप्रसङ्गात्। पक्षधर्मावच्छिन्नसा- ध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तेश्च। किञ्च, विशिष्टसाध्यव्यभिचारं प्रसाध्य केवलसाध्यव्यभिचारः साध्यः तत्र वाऽर्थान्तरम्। केवल साध्ये हि विप्रतिपत्तिर्न तु विशिष्टे। प्रकृतसाध्यव्यभिचारसिद्धयर्थं विशि- ष्टव्यभिचारः साध्यत इति चेन्न। अप्राप्तकालत्वात्। प्रथमं साध्यव्यभिचार एवोद्भाव्यस्तत्रासिद्धौ प्रकाशिका। तथापीति। तथा च साध्यव्यापकोऽप्युपाधिः स्यादिति भावः। तत् किं साध्यव्यापकव्याप्यत्वमे- वानौपाधिकत्वं तथासत्यनित्यत्वव्यापकप्रमेयत्वव्याप्यगुणत्वस्यानित्यत्वव्याप्यतापत्तिरित्यत आह व्यभिचारीति। साध्यव्यापकत्वे तद्धर्मलक्ष्ये साध्यव्यापकात्यन्ताभावस्येति शेषः। यदि- चेति। यद्यपि समव्याप्तिकोपाधिव्यतिरेकिणापि नानुमितिनियमः, स्वरूपासिद्धे व्यभिचारत्तथापि पक्षवृत्तित्वे बाधप्रतिरोधाभावे च यद्व्यतिरेके सति लिङ्गस्य समीचीनत्वनियमः, तद् दूषणमित्यर्थः। विरुद्धत्वादेरिति। आदिपदाद् व्यभिचारित्वपरिग्रहः, तयोरन्यतरव्यतिरेके केवलान्वयिन्यतर- सत्त्वेन लिङ्गस्यासमीचीनत्वादित्यर्थः। साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधावव्याप्तिरिति यदुक्तं तत् परिहारमात्राभिप्रायेण शङ्कते। साधनेति। आर्द्वेन्धनवत्त्वादोविति। यद्यपि तन्न प्रमेयत्वमेव तथा। मकरन्दः। योव्यभिचाराभावापादकमित्यर्थः। अभावः साधनव्यापकत्वम्। तत् किं साध्यव्यापकव्याप्यत्वमेवा- नौपाधिकत्वं, तथा चोक्तगुणत्वायतिप्रसङ्ग इत्यत आह व्यभिचारीति। यदि चेति। ननु समव्याप्तव्यतिरेके व्यभिचाराभावनियमेऽप्यनुमितिनियमो नास्ति, हृदोऽग्निमान् धूमादित्यादौ तादृशोपाधेरभावेऽपि स्वरूपासिद्ध्या अनुमित्यभावादिति चेत्। न। पक्षवृत्तित्वे बाधप्रतिरोधाभावे च सति यद्व्यतिरेके लिङ्गस्य समीचीनत्वनियमस्तद् दूषणमित्यर्थात्। विरुद्धत्वादेरिति। आदि- टिप्पणी। उपाधेः साधनाव्यापकत्वगर्भत्वेन व्याप्यत्वे साधनस्य सति तदसम्भवात्। व्यभिचारस्थलस्य- स्वयैवोक्तत्वादिति। तथा चोपाध्यभावे व्यभिचारानुमाने व्यर्थविशेषणत्वं तवेति भावः। अनौ- पाधिकत्वलक्षणे यावदिति यावत्साधनाव्यापकव्याप्यत्वमित्यनौपाधिकत्वलक्षणे तथा चानुपाधित्वे- नाभ्यभिचारानुमानस्य न ममापि हानिरिति भावः। पक्षेतरत्वे दोषस्तस्त्येवाव्याप्तिमात्रवारणायाह अथ साधनावच्छिन्नसाध्येति। पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधीति। वायुः