न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

द्वितीयस्तबके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३६३ प्रकाशः। साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वे एक दूषकताबीजम् । न च पक्षधर्मवावच्छिन्नसाधनावच्छिन्नसा- ध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्यभिचारोन्नयनेऽर्थान्तरं, विशेषणान्यभिचारित्वेन निश्चिते साधने विशिष्टव्यभिचारस्य सिध्यतो विशेष्यसाध्यव्यभिचारमादाय पर्यवसानात्, पक्षधर्मतावलात् । न च पक्षधर्मतावललभ्यार्थसिद्धावर्थान्तरत्वं, व्यक्तिसाधकानुमानमात्रे तदापत्तेः । भवतु वार्णान्तरं, तथापि हेतुराभास एव । अर्थान्तरस्य पुरुषदोषत्वात् । हेत्वाभासान्तरस्य च तत्राभावादुपाधिरेव भावत्वा- दिकं दोषस्तत्रोद्भाव्यः । अपि च यः साधनव्यभिचारी साध्यव्यभिचारोन्नायकः स एवोपाधिः । व्यभिचारोन्नायकत्वञ्च साक्षात्परम्परया वेति नाऽर्थान्तरत्वम् । न चैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादि- त्यत्राश्रावणत्वं जलं प्रमेयं रसत्त्वादित्यत्र पृथिवीत्वमुपाधिः स्यादिति वाच्यम् । केवलान्वयित्व- ग्राहकमानवाधादुपाधेर्विशिष्टायापकत्वात् । न च स्वव्याघातकत्वेनानुपाधौ पञ्चेतरत्वेऽतिव्याप्तिः । प्रकाशिका। वित्यर्थः । साध्यव्यापकत्वेति । क्वचित् शुद्धसाध्यव्यापकत्वं क्वचिदवच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमि- त्यर्थः । पक्षधर्मतावलादिति । इदमापातः, विशिष्टसाध्यव्यभिचारप्रकारकबुद्धावपि शुद्ध- साध्यव्यभिचारप्रकारकबुद्ध्यभावेनानुमितिप्रतिबन्धात् । तात्पर्यं तु ग्रन्थकृतो विशेषणवति विशिष्टस्य व्यापकव्यभिचारित्वेन हेतुना शुद्धसाध्यव्यभिचारानुमितौ, अत एव मणिकृतोऽस्मिन् पक्षेऽरुच्या यद्वेति कृत्वा तमेव कल्पं सिद्धान्तितवन्तः एतत्तात्पर्यानुसारेणैव प्रथम (लक्षण) विशेषण- मुपाधिलक्षणे मया पूरितम् प्रकाशलिखितपक्षाश्रयणे तु तदपि विशेषणं न देयमित्यवधेयम् । साधनव्यभिचारीति । साधनं व्यभिचारि यस्य स तथा साधनाव्यापक इति यावत् एवञ्च साधननिष्ठेन यद्व्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वं साक्षात् परम्परया वानुमातुं शक्यत इत्यर्थः । परम्परा च विशिष्टव्यभिचारानुमानद्वारिका अयमेव पूर्वतो भेद इति भावः । मकरन्दः । विरोधः, तस्य यथाश्रुताभिप्रायेण साधनाव्यापकत्वसाध्यव्यापकत्वांशाभिप्रायेण वा सर्वसमा- धेयत्वात् । पर्वतत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नवह्निव्यापकत्वादिन पाषाणत्ववादिप्रहेऽपि धूमे न तदुन्नयनं, वाधात् । तदवतारे व्यभिचारानुमितेर्भ्रमरूपाया इष्टत्वात् । अस्तु वा व्यभिचारिपदं व्यभिचारित्वसमनियतधर्मान्तरपरम् । न चैवं तेनैव तदुन्नयनापत्तिः, स्वरूपेणैव तस्य ज्ञानात्। तथा च नियतत्वास्फुरणदशायां तदभावात् । तथापि च तस्य तदुन्नायकत्वे बाधकानभिधानाच्च । केचित्तु यद्व्यभिचारित्वेनेत्यादिकमेव लक्षणम् । इदन्तु येन रूपेण ज्ञातस्य तस्य व्यभिचारानुमापकत्वं तन्निर्वचनम् । तथा च लक्षणमित्यस्य व्यभिचारानुमापकतावच्छेदकमित्यर्थ इत्याहुः । विस्तृतमिद- मनुमानप्रकाशे । साधनेति । साधनं व्यभिचारि यस्य, साधनाव्यापक इत्यर्थः । अत्र स्वव्यभिचा- रित्वेनेति शेषः । तेन तदुन्नायकप्रयोजकत्वादौ नातिप्रसङ्गः । एवञ्च साधनव्यभिचारिपदं स्वरूप- टिप्पणी। च यत्किञ्चिद्धर्म्म उक्तरूपो गृह्यते । साध्यव्यभिचारोन्नयनेऽर्थान्तरमिति । उक्तोपाधिव्यभि- चारेण व्याप्यीभवद्विशिष्टव्यभिचारस्यैव साधनीयता न च साभिमतेति भवत्यर्थान्तरम् । व्यक्तिसाध- कानुमानमात्रे तदापत्तेरिति नातिरेकत्वात् पक्षधर्मतावलादपिव्याप्तिनिरूपकत्वेन गृहीतैव सिद्धय- तीति व्यक्तीति । व्यक्तिषु नानाविधा साधयितुरभिमता पक्षीया व्यक्तिः न व्याप्तिनिरूपकत्वेन ग्रहीतुं शक्या, अन्या च बाधितेति सामान्यमेव साध्यते पक्षधर्मतावलादेव चाभिलषितव्यक्तिविशेषपर्यवसानम् । भवतु वार्थान्तरमिति । यद्वा प्रत्यक्षस्पर्शोश्रयत्वं द्रव्यत्वव्यभिचारि द्रव्यत्वान्यभिचारित्वे सति द्रव्यत्वविशिष्टप्रत्यक्षत्वव्यापकोद्भूतरूपव्यभिचारित्वात् महत्त्ववदिति साधने नार्थान्तरतालेशोपीति । व्यक्तं चैतच्चिन्तामणाविति । केवलान्वयित्वग्राहकमानवाधादिति । यद्व्यभिचारिसाधनमेवं