न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

३८८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १३ कारिकाव्याख्यायौ शब्दोऽपि न बाधकमनुमानान्तरैकादिति वैशेषिकादयः । तथाहि—यद्यप्येते बोधनी । अथ प्रमाणान्तरस्यैव सतः शब्दस्याबाधकत्वं प्रतिपादयिष्यन्मतान्तरं तावदाह शब्दोऽपि इति । अनुमानान्तरैकात्तस्य चाबाधकत्वस्य स्थितत्वादिति शेषः । द्वयोरपि ‘यद्यपि’शब्दयोः तथापीति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । पदार्थत्वस्य घटपटादिभिर्नैकान्तिकता, पदस्मारितत्वस्य तु गौरश्वः पुरुषो हस्तोत्यादिपदस्मारितैः, पदपक्षीकारेऽपि पूर्वोक्तदोषस्तावदस्ति, तन्निस्तारेऽपि साध्याभावेन बाधितविषयत्वं पदानां पदार्थसंसर्गेण सह संयोगादिसंबन्धलक्षणस्य मत्वर्थस्याभावाज्ज्ञापकत्वलक्ष- णस्य चानुमानप्रवृत्त्युत्तरकालीनत्वेन ततः पूर्वं भवतामसिद्धत्वादिति । तर्हि लिङ्गतया ज्ञापकत्वमेव प्रकाशः । शब्दोऽपीति ॥ यद्यपि शब्दस्याबाधकत्वेऽनुमानान्तरैक्तित्वं न हेतुरनुमानात्मकस्यैव शब्दस्य बाधकत्वसम्भवात् , तथाप्यनुमानबाधकत्वनिरासेनैव शब्दबाधकत्वमपि निरस्तमित्यर्थः । अनुमा- नान्तरैकादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी । अनुमानाभेदं प्राप्य शब्दो न बाधकं, ‘प्रकृतेः क्रियमाणानि-’ इत्यादिशब्दस्य वक्तृय्युक्त्याऽन्यपरत्वादित्यन्ये ॥ प्रकाशिका । निमित्तम् द्रव्यवृत्तिजातित्वादित्यनुमानेन पदेऽपि गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकतां समानसंवित्संवेद्य- तया विषयीकुर्वता साध्यप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । बाल्यादिभिन्नगवादिशरीरवृत्तिजातौ व्यभिचारात् । उपमानेन तु गवयत्वस्यावच्छेदकत्वलक्षणः सम्बन्धः प्रथमं संसर्गविधया विषयीक्रियत इति न तज्ज्ञानापेक्षा तत्र । ननु तथापि यथा देवदत्तो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वादिति सामा- न्यतोदृष्टेन जीवित्वे निश्चिते तेन लिङ्गेन बहिःसत्त्वनिश्चयेनार्थार्पत्तिर्मानान्तरम् , तथा गवयपदं गवयत्वतदितरान्तरप्रवृत्तिनिमित्तकमिति सामान्यतोदृष्टं लाघवसहकृतं गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकतां विषयीकरोतीति नोपमानं मानान्तरम् , तथा च गङ्गेशः ‘विचित्रसहकारिबलेनेकस्यापि विचित्रकार्य- जनकत्वा’दिति, अन्यथा संशयकरणकार्थापत्तेरपि मानान्तरत्वप्रसङ्ग इति । मैवम् । आकाशपदे व्यभि- चारात् । नचतदपि सप्रवृत्तिनिमित्तमिति वाच्यम् । अस्तु तथा, तथापि हेतुसत्त्वसन्देहदशायां व्यभि- चारासंशयेनानुमानाप्रवृत्तारे उपमानस्यैव प्रमाणत्वात् । एतेन प्रत्यक्षवाचकपदत्वादिति हेतुरित्यपा- स्तम् । बाल्यादिभेदेऽप्यभिन्नमेव शरीरमित्यभिमानदशायां चैत्रादिपदे व्यभिचारसंशयात् । यत्तु व्यवहारेण शक्तिग्रहे यथा धर्मिणि शक्तिग्राहकमेव धर्मस्यावच्छेदकतामवगाहते तथा प्रकृते- पीति मतम् , तन्न, तत्रानुमानवदत्र तादृशप्रमाणाभावात् शब्दस्य प्रागेव पर्यवसानात् । न च गवय- त्वविशिष्टोऽयं गवयपदवाच्यो गोसदृशत्वादित्तिदेशवाक्यावगतपिण्डवदित्यनुमानेन प्रवृत्तिनिमित्त- परिच्छेदः, लिङ्गस्य व्यभिचारात् , व्यभिचारास्फुरणदशायामुत्पन्नानुमितिरिवाधेन प्रमेयेमिति वाच्यम् । तत्स्फुरणदशायामपि सङ्केतपरिच्छेदात् । यत्तु गवयत्वं गवयपदप्रवृत्तिनिमित्तं गवयत्वत्वा- दित्यनुमानेन प्रवृत्तिनिमित्तत्वपरिच्छेद इति । तन्न । साध्याप्रसिद्धेरित्यास्तां विस्तरः । यत्तूपमिनो- मोत्यनुव्यवसायेन विजातीयज्ञानसिद्धौ तत्करणं मानान्तरमिति मतम् । तदयुक्तम् । सङ्केतज्ञाने तादृगनुव्य- वसायाभावात् तस्य सादृश्यबुद्धिविषयकत्वात्, अत एव चन्द्रेण मुखमुपमीनोमीत्याकारकोऽनुव्यवसाय इति । अनवगतसङ्केतेतिपदस्य बहुव्रीह्यन्तस्य पुरुषपरत्वभ्रमो मा भूदित्यत आह कर्म्मधारय इति । वाक्यार्थतात्पर्यादिति । तथा च लक्षणे वाक्यार्थानुसन्धानं वाक्यातात्पर्यविषया- नुसन्धानमेव विवक्षितमिति भावः । ननु प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्येन यत्र सङ्केतज्ञानं तत्रातिव्याप्तिः, किञ्च लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानवत् सादृश्योपहितसङ्केतमानाभ्युपगमे उपमितावेवाति- व्याप्तिरित्यरुचेराह वस्तुतस्त्विति ॥ १२ ॥