न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

३६८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १३ कारिकाव्याख्यायां संसर्गो न सिद्ध्येत् । आप्तवाक्येषु सेत्स्यतीति चेन्न । सर्वविषयाऽऽप्तत्वस्यासिद्धेः । यत्र क्वचिदाप्तत्वस्यानैकान्तिकत्वात् । प्रकृतविषये चाप्तत्वसिद्धौ संसर्गविशेषस्य प्रागेव सिद्धयभ्युपगमादित्युकम् ॥ न च सर्वत्र जिज्ञासा निबन्धनम्, अजिज्ञासोरपि वाक्यार्थप्रत्ययात् । आका- ङ्क्षापदार्थस्तर्हि कः ? । जिज्ञासां प्रति योग्यता । सा च पदस्मारिततदाक्षिप्तयोरविना- भावे सति श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभावः । न चैषोऽपि ज्ञानमपेक्षते, प्रति- योगिनिरूपणाऽधीन निरूपणत्वात्, तदभावनिरूपणस्य च विषयनिरूप्यत्वादिति॥१३॥ बोधनी । असंसर्ग इति । यदि यावत्समभिव्याहृतत्वविशेषणविधुरस्य संसर्गज्ञानपूर्वकत्वाभावो न दोषाय, विशिष्टस्य हेतुत्वात् तर्हि तद्विशेषितेऽपि हेतावनैकान्तिकत्वं सुवचमित्याह तर्हि इति । नन्वनाप्त- वाक्यस्याप्यसंसर्गाग्रहपूर्वकत्वात्तन्मात्रसाधने न व्यभिचार इत्याह असंसर्गाग्रह इति । एवं हि न कुतश्चिदपि वाक्यात् संसर्गावगतिः स्यादित्याह एवं तर्हि इति । नन्वाप्तप्रणीतत्वेनापि हेतुं विशे- षयिष्यामः, तथा च तस्य न व्यभिचार इत्याह आप्तवाक्येषु इति । तदेतत्प्रथमानुमान एवाशङ्क्य निरस्तमित्याह न इति । एवमाकाङ्क्षा नाम जिज्ञासेत्यङ्गीकृत्य तस्याः सत्तायां वाक्यार्थज्ञानहेतुत्वाल्लिङ्गविशेषणत्वं न संभवतीत्युक्तम् , इदानीं तु सत्तायापि हेतुत्वं नास्तीत्याह न च सर्वत्र इति । न हि प्रथममेव पूर्णवाक्यश्राविणो जिज्ञासापूर्वकः संसर्गप्रत्यय इति । यदि न जिज्ञासा का तर्हि वाक्यार्थप्रतीतिहे- तुराकाङ्क्षत्याह कस्तर्हि इति । जिज्ञासां इति । अयमर्थः-पदस्मारितस्य स्मारितांशस्य वा स्मारितेन तदाक्षिप्तेन वाऽविनाभावे सति श्रोतरि तत्पदार्थोत्पाद्यस्य संसर्गावगमस्य प्रागभावो जिज्ञा- सां प्रति योग्यता, सा चात्राकाङ्क्तेति । पदार्थाविनाभाव आकाङ्क्षेत्युक्ते घटो भवतीतिवाक्यपदप- दार्थस्य गुणाविनाभावेन तत्साकाङ्क्षत्वात् रक्तः घटो भवतीति वाक्यैकदेशवन्न पर्यवस्येदत उक्तं पदस्मारित इति । तर्हि नीलं सरोजमित्यत्र पदस्मारितयोर्नीलसरोजयोरविनाभावाभावादेकवाक्यता न स्यादतः उक्तं तदाक्षिप्तस्य इति । तत्र च विशेषयोर्विनाभावेऽपि तदाक्षिप्तगुणवद्द्रव्यत्वसामा- प्रकाशः । कत्वात् प्रवर्त्तकं संसर्गज्ञानं न स्यादित्यर्थः । सर्वेति । आप्तोक्तत्वस्य च लिङ्गविशेषणतया ज्ञातस्यैव हेतुत्वादित्यर्थः । सिद्धयभ्युपगमादिति । सिद्धयभ्युपगमप्रसङ्गादित्यर्थः । तथा च शब्दस्यानुवा- दकत्वेनाप्रामाण्यापत्तिरिति भावः । तदेवं पदस्मारितपदार्थविषया जिज्ञासेत्यङ्गीकृत्य उक्तं, सम्प्रति तामप्यव्यापकतायाऽऽस्कन्दितुमाह न चेति । अथ योग्यतैव केत्यत आह सा चेति । शब्दस्मा- रितयोरविनाभावो, यथौदनं पचतीत्यत्र क्रियाकारकयोः । तदाक्षिप्तयोरविनाभावो यथा नीलं सरो- जमस्तीत्यत्र विशेषाक्षिप्तयोर्द्रव्यगुणसामान्ययोः । प्रतिपादके संसर्गज्ञानप्रागभावो नास्तीत्यत उक्तं श्रोतरीति । वाक्यान्तरोच्चारणेन तत्रापि सोऽस्तीत्यत उक्तं तदुत्पाद्येति । तद्वाक्योच्चारणजन्य इत्यर्थः । प्रतियोगीति । संसर्गावगमप्रागभावो हि प्रतियोगिनि तदवगमे ज्ञाते ज्ञातव्यः, स च स्वविषये संसर्गे ज्ञाते बोद्धव्य इति संसर्गस्य प्रागेव ज्ञानाद्वाक्यस्याऽनुवादकत्वादप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थः । प्रकाशिका । इति । संसर्गबाधकाच्चेति । संसर्गज्ञाने समस्तांश्रवणमेव बाधकमिति भावः । चकारोऽ- नभ्युपगमादिति हेतुमाश्रयस्थं समुचिनोति । तर्हीति मूलम् असंसर्गाग्रहेणापि व्यवहार- स्वीकारेण शब्दप्रयोगात्मकोऽपि व्यवहारोऽनाप्तस्यासंसर्गाग्रहादेव स्यादिति यावत् । समभिव्याह्रा- टिप्पणी । धया प्रमाणं धूमः, दोषवति व्याप्यादिप्रतिसन्धानं विना ह्रदो वह्निमानिति भ्रमं न जनयति जनयति च चक्षुरतो धूमजातीयपर्वते वह्निबोधे न लिङ्गविधयैव प्रमाणं न चक्षुः, प्रकृते च भ्रान्तिजनकत्वेना-