न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

न ह्यपेक्षणीयान्तरमस्ति, लिङ्गे तु परिपूर्णेऽप्यवगते व्याप्तिस्मृतिरपेक्षणीयाऽस्तीति विलम्बेन किं निर्णयेम् ? । अन्वयस्य प्रागेव प्रतीतेः ॥ लोके वक्तुराप्तत्वनिश्चयोऽपेक्षणीय इति चेन्न । तद्रहितस्यापि स्वार्थप्रत्यायने शब्दस्य शक्तेरवधारणात् । अन्यथा वेदेऽप्यर्थप्रत्ययो न स्यात्, तदभावात् । न च लोके अन्यान्येव पदानि, येन शक्तिवैचित्र्यं स्यात् । अनाप्तोक्तौ व्यभिचारदर्शनात् तुल्याऽपि सामग्री सन्देहेन शिथिलायते इति चेन्न । चक्षुरादौ व्यभिचारदर्शनेन शङ्कायामपि सत्यां ज्ञानसामग्रीतरतदुत्पत्तिदर्शनात् ॥ ज्ञायमानस्यायं विधिरित्यसन्देहे सति निश्चायकं यथा लिङ्गं, चक्षुरादि तु सत्त- येति चेन्न । वाक्यस्य निश्चितत्वात्, फलप्रामाण्यसन्देहस्य च फलोत्तरकालीन- त्वात् । आप्तोक्तत्वस्य चार्थप्रत्ययं प्रत्यनङ्गत्वात् । लोकेऽपि चाप्तत्वानिश्चयेऽपि वाक्यार्थप्रतीतेः। भवति हि वेदानुकारेण पठ्यमानेषु मन्वादिवाक्येषु अपौरुषे-

बोधनी।

व्युत्पत्तिकाल तस्यातन्त्रीकृतत्वादित्याह लोके तु इति । आप्तेरपि शक्त्यवधारणोपयोगित्वे तद्विर- हिणि वेदे वाक्यार्थप्रत्ययो न स्यादित्याह अन्यथा इति । न च इति । लौकिकवेदाधिकरणसिद्धा- न्तन्यायोपप्रसङ्गादिति । ननु तुल्यापि सामग्री अनाप्तवाक्येषु दृष्टव्यभिचारपौरुषेयत्वसाधर्म्येण सर्व- त्रापि व्यभिचारशङ्कायां नार्थप्रतिपादनसमर्था भवतीत्याह अनाप्तोक्तौ इति । न इति । न हि दृष्टव्यभिचारं चक्षुर्ज्ञानं न जनयतीति । ननु ज्ञायमानतया ज्ञापकत्वाद्वाक्येन लिङ्गस्य रीतिरनुसर्तव्या न तु चक्षुरादेरित्याह ज्ञायमानस्य इति । किमत्र वाक्यस्य स्वरूपसंदेहो वाक्यार्थज्ञानजननं प्रतिबध्नाति, किं वा वाक्यफलस्य ज्ञानस्य विसंवादात् प्रामाण्यसंदेहः । तत्र वाक्यं तावन्निश्चितमेव, ज्ञानप्रामाण्यसंदेहस्तु कथं ज्ञानोत्पत्तेः पश्चा- द्भवन् पूर्वभाविनीं तदुत्पत्तिं प्रतिबध्नीयादित्याह न वाक्यस्य इति । नन्वाप्तोक्तत्वसंदेह एव वाक्यस्य प्रत्यायकत्वं प्रतिबध्नातीत्यत आह आप्तोक्तत्वस्य इति । वेदे तदभावेऽप्यर्थप्रत्यायकत्वदर्शनाद- नङ्गत्वमिति मा भूद्वेदे, लौकिके तु तदङ्गं भविष्यतीत्यत्राह लोकेऽपि इति । वेदानुकारः स्वर- विशेषस्तेन सादृश्याद्वेदत्वाभिमानालम्बनमुक्तं, मन्वादिवाक्येष्वित्यर्थसादृश्यात् । गौडो मीमांसकः पञ्चिकाकारः । गौडो हि वेदाध्ययनाभावाद्वेदत्वं न जानातीति गौडमीमांसकस्येत्युक्तमिति । ननु

प्रकाशः।

भावः । प्रत्युतानुमाने व्याप्तिस्मृत्यादिविलम्बादनुमितिविलम्बेन तस्यैवानुवादकत्वमित्याह व्याप्ति- स्मृतीति । लोके इति। स च न वक्तृज्ञानानुमानं विनेति भावः । तं विनाऽपि वेदादन्वयबोधा- द्व्यभिचारात् स न तत्र हेतुरित्याह तद्रहितस्याऽपीति । य एव लौकिकास्त एव वैदिकास्त एवामीषामर्था इत्याह न चेति । यथा स्थाणुपुरुषसंशये चक्षुर्न निश्चायकं, तथाऽऽप्तोक्तवानाप्तो- क्तत्वसन्देहे तुल्याऽपि सामग्री न निश्चायिकेत्याह अनाप्तोक्ताविति । यथा समानविषयकसन्दे- हस्यैव प्रतिबन्धकत्वान्निश्चयविषयकोऽप्रमाजनकत्वसंशयो न चाक्षुषनिश्चयप्रतिबन्धकः, तथाऽऽप्तोक्त- त्वसन्देहोऽपि न शाब्दनिश्चयप्रतिबन्धक इत्याह चक्षुरादाविति । सन्देहः किं वाक्यस्वरूपे, तज्जनितज्ञानप्रामाण्ये वा, आप्तोक्तत्वे वा ? । आद्ये वाक्यस्येति । द्वितीये फलेति । अन्त्ये आप्तोक्तत्वस्येति । न चाप्रमाजनकत्वे सन्देहः, तत्प्रतिबन्धकत्वे मानाभावादिति भावः । ननु लोके आप्तोक्तत्वसन्देहे वाक्यार्थज्ञानानुदयात् तन्निश्चयस्तद्धेतुः, तथा च वाक्यार्थगोचरपदार्थज्ञानज- न्यत्वमाह्वकात् तदुपजीविनोऽनुमानाद्वाक्यार्थधीरित्यत आह लोकेऽपीति ॥ १४ ॥