न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तबके.] शब्दस्य बाधकत्वखण्डनम् । ४०३ यत्वाभिमानिनो गौडमीमांसकस्यार्थनिश्चयः । न चासौ भ्रान्तिः, पौरुषेयत्वनिश्चय- दशायामपि तथा निश्चयादिति ॥ १४ ॥ स्यादेतत्, नाप्तोक्तत्वमर्थप्रवीतेरङ्गमिवि ब्रूमः, किन्त्वनाप्तोक्तत्वशङ्कानि- रासः, स च क्वचित्पौरुषेयत्वनिश्चयात्, क्वचिदाप्तोक्तत्वावधारणादिति चेत्। तत् किमपौरुषेयत्वस्याप्रतीतौ सन्देहे वा वेदवाक्याद्विदितपदार्थसङ्कतेरर्थप्रत्यय एव न भवेत्, भवन्नपि वा न श्रद्धेयः ? । प्रथमे सत्यादय एव प्रमाणम्। न चासंसर्गाग्रहे तदानीं संसर्गव्यवहारो, बाधकस्यात्यन्तमभावात् । तथापि तत्कल्पनायामान्वयोच्छे- दप्रसङ्गात् । द्वितीये त्वश्रद्धा प्रत्यक्षाद्यन्निमित्तान्तरानिवर्त्स्यतीति चेद् यदि, लोके ऽपि तथा स्यादविशेषात् ॥ अन्यथा वेदस्याप्यनुवादकताप्रसङ्गः । बोधनी । पौरुषेयत्वाग्रहणकृतोऽयं निश्चयो भ्रान्तिरित्थत आह न चासौ इति । यदि हि तथा स्यात्पौ- रुषेयत्वग्रहे सति वाध्येत तदग्रहकृतस्य भ्रमस्य तद्ग्रहणे निवर्त्तनीयत्वात्, न वाध्यते चायं निश्चय इति ॥ १४ ॥ स्यादेतत् इति । शङ्कानिराकरणे अङ्गमित्यनुषङ्गः, तत् किमिति न श्रद्धेयः प्रमाणत्वेनेति शेषः । सत्यादय इत्यर्थः । प्रत्ययस्याभावः शपथादिभाज्यः, सद्भाव एव प्रतिपत्तॄणां संसर्गव्यवहा- रदर्शनादवगम्यत इति भावः । व्यवहारस्यान्यथासिद्धिमाशङ्क्याह न च इति । यदि बाधकाभा- वेऽपि असंसर्गाग्राहक इति कल्प्येत तर्हि सर्वत्रापि तथात्वापत्तेः संसर्गप्रत्यय एवोच्छिद्येत, तथा च शब्दप्रामाण्यमेव दत्तजलाञ्जलि स्यादित्याशयावानाह तथापि इति । भवन्वेवार्थप्रत्ययः केवलमश्रद्धेय इति पक्षे कथमियमश्रद्धा वेदे निवर्त्तनीयेति पृच्छामः । यदि ब्रूयात् यथा प्रत्यक्षे बाधदर्शनादश्रद्धा निवर्त्तते तथैवापौरुषेयत्वनिश्चयादिति, तर्हि लोकवाक्येऽपि पूर्वमेवार्थप्रत्ययो जायते तदश्रद्धा चाप्तो- क्तत्वनिश्चयान्निवर्त्तत इत्यभ्युपगच्छेत्याह द्वितीये तु इति । लोके पूर्वमर्थप्रत्ययानङ्गीकारे बाधकमाह अन्यथा इति । यद्वा वेदेऽप्यपौरुषेयत्वनिश्चयोत- प्रकाशः । बाधकस्येति ॥ न चाप्तोक्तत्वकारणबाध एव बाधक इति वाच्यम् । व्यभिचारात् तद्धेतुता- यामेव बाधात्। नापि लौकिकत्वेन ज्ञाते तद्धेतुः। मानाभावात्, आप्तोक्तत्वस्य च ज्ञातुमशक्यत्वात् । वाक्यार्थस्यापूर्वत्वादिति भावः । यथोत्पन्नप्रत्यक्षज्ञानप्रामाण्यग्राहकादप्रामाण्यशङ्कात्मकाऽश्रद्धापगमः, तथा वेदवाक्यजेऽपीत्याह द्वितीये त्विति ॥ यदि चापौरुषेयत्वनिश्चये सत्येव वेदार्थधीः, तदैते पदार्था मिथः संसृष्टाः दोषवत्पुरुषाप्रणी- ताकाङ्क्षादिमत्पदस्मारितत्वादिति वेदेऽन्वयधीरस्त्विति वेदोऽप्यनुवादकः स्यादित्याह- अन्यथेति ॥ तथा च शब्दः प्रमाणमेव न स्यात्, सर्वत्रानुमानादेव वाक्यार्थप्रमोत्पत्तेरिति प्रकाशिका । दोषवदिति । अत्र च दोषवत्पुरुषाप्रणीतपदस्मारितत्वमात्रे तात्पर्यमन्यथा वैयर्थ्यात् । न च विसंवादिशुक्तोक्तवाक्ये व्यभिचारः । तादृशसतात्पर्यकपदस्मारितत्वस्याहेतुत्वात् । न च सतात्पर्यकत्वं मन्मते वेदस्यासिद्धमिति वाच्यम् । स्वमतेनैव हेतुत्वात्, दोषवत्पदेन संवादिवाक्य- मकरन्दः । दोषवदिति । अत्र हेतुद्वये तात्पर्यम् । न चायंहेतोर्विसंवादिशुक्तवाक्ये व्यभिचारः, दोष-