न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४१२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १५ कारिकाव्याख्यायां विशेषः ? । प्रथमे अभिहितान्वयवादिनामिव तवापि शक्तिकल्पनागौरवम् । द्वितीये तु वक्तुरिव पदानामप्यवच्छेदकतयैव विशेषकत्वमस्तु । एवं तर्हि पदानामप्यन्वय- प्रतीतावस्त्युपयोगः । कः सन्देहः । परं पदार्थाभिधानेन, न त्वन्यथा । यथा तवे- बोधनी । मतानवथसिद्धान्तसिद्धिरित्याशयेन पृच्छति एवं तर्हि इति । गूढाभिसंधिराह कः संदेह इति । तर्ह्यन्विताभिधानसेवाङ्गीकृतं स्यादित्याशङ्क्याभिसंधिमुद्घाटयन्नाह परम् इति । अन्वयोद्देशेन पदार्थाभिधानेन पदानामुपयोगो न त्वन्विताभिधानेनेति । यथाप्तानामन्वयप्रतीतावप्युपयोगः तदा शालिकानाथस्यायं प्राथम्यादभिधातृत्वात्तात्पर्योपगमादपि । पदानामेव सा शक्तिर्वरमभ्युपगम्यताम् ॥ इति श्लोकः पदानामिति पदं प्रतिक्षिप्य तस्य स्थाने आप्तानामितिपदं प्रक्षिप्य पठितव्यमित्याह प्रकाशः । पदनिष्ठातिशायाधानकल्पने यथा पदानां स्वार्थाभिधाने शक्तिस्तत्रान्वयधीहेत्वतिशायाधानश- क्तिश्चेत्यऽभिहितान्वयपक्षे गौरवं, तद्वत्तवाप्तानां पदोच्चारणशक्तिः पदनिष्ठातिशायाधानशक्तिर्वा- क्यार्थधीशक्तिश्चेति गौरवमापतितमित्याह प्रथम इति । अन्त्ये, ममापि पदैर्न पदार्थे शक्तिरा- धीयते, किन्तु पदोपस्थापितत्वमेवाप्तोक्तत्वमिव विशेषः स्यादित्याह द्वितीये त्विति । नन्वेवं पदा- नामेव वाक्यार्थवाचकत्वे सिद्धमन्विताभिधानमित्याह एवं तर्हीति । त्वन्मते यथाऽऽप्तानां पदोच्चार- णमात्रे हेतुत्वं नान्वयबोधे, तथा ममापि पदानां पदार्थोपस्थापनमात्रे हेतुत्वं पदार्था एवा- काङ्क्षायुपेता अन्वयबोधका इत्याह कः सन्देह इति । तदाहुः— न विमुञ्चन्ति सामर्थ्यं वाक्यार्थेऽपि पदानि नः । यज्ज्वलन्ति हि काष्ठानि तत् किं पाकं न कुर्वते ॥ इति ॥ न तु वाक्यार्थवाचकत्वेन । तथा सति त्वन्नयेऽप्याप्तानां तद्वाचकत्वापत्तेरित्याह न त्विति । एवञ्च प्राथमिकत्वाद् यदि पदानामन्वयबोधे करणत्वमापाद्यते, तदाऽऽप्तानामेव तथात्वात् तेषामेव प्रकाशिका । वित्यर्थः । अभिहितान्वयपक्षे भट्टपक्षे गौरवं प्राभाकरेण त्वयोक्तमिति शेषः । प्रयोजकत्वे वृद्धसम्मत- तिमाह = न विमुञ्चन्तीति । सामर्थ्यं = तादृशस्य पदार्थोपस्थितिजननेन प्रयोजकत्वम् । मकरन्दः । यथा पदानामिति । यथा पदानां स्वार्थाभिधानशक्तिस्तत्र पदेऽन्वयधीहेत्वभिधाऽऽख्यातिश- याधानशक्तिर्वाक्यार्थधीशक्तिश्चेत्यभिहि-तान्वयवादिनो मम भट्टस्य पक्षे गौरवं त्वयोच्यते, तथा तवाप्तानां पदोच्चारशक्तिः पदनिष्ठातिशयाधानशक्तिर्वाक्यार्थधीशक्तिश्चेति शक्तित्रयगौरवमिति भावः । तथा ममापीति । तथा च पदानां प्रयोजकत्वमात्रं न तु हेतुत्वमिति भावः । प्रयोजकत्वे प्राचीनसम्मतिमाह न विमुञ्चन्तीति । व्यभिचारजातीयतेत्युपलक्षणं, निर्व्यापारत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु पदार्थस्मरणवत टिप्पणी । दने निरुक्तसन्दर्भेण पदस्य विशेषणत्वप्रतीतौ कविकाव्यस्थले कवेस्तच्छेदतुशब्देोपपादनासम्भवात् । तत्रान्वयधीहेत्वतिशायाभिधान इति । उपस्थिते पदादेव वाक्यार्थान्वयधीहेतुः शक्तिर्न कुतः प्रत्यक्षादित इति पद एव तादृशशक्त्यनुकूला शक्तिर्न तत्रेत्यपि स्वीकारणीयम् इति शक्तित्रयमावश्य- कम् । आप्तानां पदोच्चारणशक्तिरिति । वाक्यार्थान्वयधीहेतुंपदं कुतो नाप्तात् उद्भावयतीत्युच्चा- रणानुकूलशक्तिराप्ते स्वीकार्या, आप्तोच्चरित एव तत्र पदे कुतोऽन्वयबोधानुकूलोऽतिशयो न ह्यना-