न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तवके ] शब्दस्य वाचकत्वखण्डनम् । २१३ वाक्यस्य संसर्गपरतया पदसमभिव्याहारमात्रेण, न त्वन्यथा । अन्यथा तु गुरुमत- विदामेव श्लोक आप्तपदप्रक्षेपेण पठनीयः — प्राथम्यादभिधातृत्वात् तात्पर्यापगमादपि । आप्तानामेव सा शक्तिर्वरमभ्युपगम्यताम् ॥ इति ॥ तस्मात् प्रकारान्तरेण संसर्गप्रत्ययो भवतु मा वा, पदार्थानामाकाङ्क्षादिमत्त्वे सति अभिहितानामवश्यमन्वय इति कुतोऽतिप्रसङ्गः । न चैवं सति पदार्था एव करणं, तेषामनागतादिरूपतया कारकत्वानुपपत्तौ तद्विशेषस्य करणत्वस्यायोगात् । तत्संसर्गे प्रमाणान्तरसंकीर्णोदाहरणाभावाच्च । बोधनी । अन्यथा तु इति । तया पठति प्राथम्यादित्येतदुक्तं भवति । पदार्थेभ्यः पदानां प्राथम्यात्तेषामभि- धातृत्वस्य च संप्रतिपन्नत्वादभिहितान्वयवादिभिरपि हेषां वाक्यार्थे तात्पर्यस्य चाभ्युपगमादन्वयं प्रति पदानामेव शक्तिरभ्युपगम्यतां न पदार्थानामिति हि श्लोकेन प्रतिपाद्यते । तत्र यद्याप्तानां सम- भिव्याहारयोग्यपदोच्चारणव्यतिरेकेण पदेषु शक्त्याधानमभ्युपेक्षीक्रियते तदा पदेभ्य आप्तानामेव प्राथ- म्यादित्यादिहेतुभिः अन्वयप्रतिपादने शक्तिरङ्गीक्रियतां न पदानामिति । तदेवं यतः कुतश्चिदपि प्रतीतेरन्वयप्रतीतिरिस्त्येवेत्युक्तं, संप्रति नास्माकमत्र निर्बन्धः पदाभि- हितानामन्वयप्रतीतिरित्यतावतैवास्मत्सिद्धान्तसिद्धेस्तत्र चातिप्रसङ्गाभावादित्युपसंहारव्याजेनाह तस्मात् इति । नन्वेवं वाक्यार्थबुद्धौ पदार्थानामेव कारणत्वापत्तेः अशाब्दो वाक्यार्थः स्यादित्य- त्राह न चैवम् इति । पूर्वभाविनियमो हि कारणत्वं, तत्कथं संसर्गप्रत्ययपतितानामनागतानां पदा- र्थानां भवेत्, दूरे च कारणत्वविशेषः करणत्वमिति । न च शब्दादिप्रमाणव्यतिरेकेण पदार्थेभ्य एवान्वयप्रतीतिः क्वचिदपि दृश्यते येन पदार्थानामेव हेतुत्वं भवेदित्याह प्रमाणान्तरेति । प्रकाशः। तत् किं न स्यादित्याह अन्यथेति । पदानामेवेति गुरुमतश्लोके विशेषः । सा शक्तिरन्विताभिधाने शक्तिरित्यर्थः । तस्मादिति । कविकाय्यस्थले मनसोत्प्रेक्षासहितेषु चिन्तावशोपस्थितेषु पदार्थेषु क्वचिद्दोषव- शात् क्वचिदनुमानात् संसर्गज्ञानमसंसर्गाग्रहो वा भवतु, यत्र तु शब्दादाकाङ्क्षामुपेतपदार्थोप- स्थितिस्तत्र पदार्था एव करणम् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यते इति न्यायाच्च न शब्दं विना प्रकारान्तरोपस्थितपदार्थानां शब्दोपस्थापितपदार्थैरन्वयबोध इत्यर्थः । तदेवं महन्मुखेन प्रभाकरं निराकृत्य पदार्थकरणत्वसिद्धान्तं निराकरोति न चैवमिति । तत्संसर्ग इति । पदं विना यत्र पदार्थज्ञानात् संसर्गज्ञानं, तत्र यथायथं मानान्तरसत्त्वात् पदार्थानां प्रकाशिका । दोषवशादिति । मानसं ज्ञानमिति शेषः । इदं च सर्वमभ्युपगमवादेन मूलकृतोक्तमिति वर्द्धमानोऽपि यथाश्रुतमेव व्याख्यातवान् । तात्पर्यन्तु मूलव्याख्यायामेवोक्तम् । तदेवमिति । प्राभाकरोक्तातिप्र- सङ्गनिराकरणं नैयायिकेन तात्पर्यगत्यैव कृतम्, यच्च तात्पर्यं मया प्रागेवोक्तं व्यभिचारिज्ञातीयत- येत्युपपन्नमम् निर्व्यापारत्वाच्चेत्यापि द्रष्टव्यम् । ननु पदज्ञानमपि न कारणमुत्प्रेक्षास्थले व्यभिचारात्, न चतत्र मानसमेव ज्ञानं, प्रकृतेऽपि तथासम्भवेन क्लृपनीयप्रमाप्रमावस्य पदज्ञानस्य कारणत्वाकल्प- मकरन्दः । पदज्ञानमपि न करणं, औत्प्रेक्षिकान्वयानुभवे व्यभिचारात् । किञ्च क्लृप्तप्रमागभावेन मनसा पदार्थस्मरण- टिप्पणी । तोक्त इत्यतिशयानुवृत्त्या शक्तिरात एव स्वीकर्या वाक्यार्थधीश्च लिङ्ग पदे इति शक्तिव्यम् । नचै-