न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

An accurate, line-by-line Markdown transcription of the provided Sanskrit text:

३४२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ २१ कारिकान्याख्यायां यद्धि प्रमाणं यद्भावावगाहि, तत् तदभावावगाहि यथा लिङ्गं शब्दो वा। घटाद्यवगाहि चेन्द्रियमिति। अन्यथा हि शब्दादिकमपि नाऽभावमावेदयेद्, भाव एव सामर्थ्यावधारणात् । न चैवमेव न्याय्यम् । देवदत्तो गेहे नास्तीति शब्दाद्, मया तत्र जिज्ञासमानेनापि न दृष्टो मैत्र इत्यवगतानुपलब्ध्यनुमानादप्यवगतेः। ग्राहयतु वाश्रयमिन्द्रियं, तथापि न तेनेदं व्यवधीयते व्यापारत्वात्, अन्यथा सर्वसविकल्पकानां प्रत्यक्षत्वाय दत्तो जलाञ्जलिः स्यात् । नन्वेवं सति धूमोपलम्भोऽप्यस्य व्यापारः स्यात्, तथा च गतमनुमानेनापीति बोधनी। ज्ञानकारणमिति साध्यमध्याहार्यमभावप्रतियोगिनि घटादौ समर्थत्वात् शब्दलिङ्गादिन्द्रियस्यावान्तर- व्यापारत्वादधिकरणग्रहणेन व्यवधानाभावात् । इदं चाभावग्रहणेऽधिकरणग्रहणस्योपयोगमङ्गी- कृत्योक्तम् , अभावविषयविपर्ययज्ञानहेतूनां दोषाणामिन्द्रियाश्रयत्वात् अघटं भूतलमिति विशिष्टबुद्धे- रिन्द्रियहेतुत्वाच्चेति । तत्रायं व्याचष्टे यद्धि इति । भावग्राहिणः प्रमाणस्य तदभावेऽपि सामर्थ्या- नङ्गीकारेऽनिष्टमाह अन्यथा इति । शब्दादेरप्यभावानापादकत्वमस्त्वित्यत्राह न चैवमेव इति । मैत्रो नास्तीत्याप्तवाक्यान्न दृष्ट इत्याप्तवाक्यावगतानुपलब्धिलिङ्गादपि तदभावावगतेरिति । द्वितीयं विवृणोति ग्राहयत्विति । आश्रयग्रहणव्यापृतमपीन्द्रियमभावबुद्धेः कारणं तस्येन्द्रियावान्तरव्यापार त्वेनतद्व्यवधायकत्वादिति । यद्यवान्तरव्यापारोऽपि व्यवदध्यात् ततः सविकल्पकज्ञानानां प्रत्यक्षत्वं न स्यात् निर्विकल्पकज्ञानव्यवहितत्वादिन्द्रियस्येत्याह अन्यथा इति । यदि व्यवधानेनेन्द्रियमेवाभावज्ञाने कारणं स्यात् तर्ह्यवान्तरव्यापारीकृतधूमज्ञानमिन्द्रियमेवाग्निं ग्राहयेत् , तत्र चाभावप्रमाणवदनुमानमपि दत्तजलाञ्जलि स्यादित्याह ननु इति । तदवान्तरव्या- प्रकाशः। ग्राहकं मानं तदभावग्राहकमपि, यथा लिङ्गाद्यतीन्द्रियभावग्राहकमभावधीकरणमित्यर्थः । ननु प्रति- योगिग्राहकत्वमतन्त्रम् , अनन्यथासिद्धत्वस्योपाधित्वात् । इन्द्रियं त्वाश्रयग्रहे अन्यथासिद्धमित्यत आह व्यापारेति । अभावभ्रमस्य दुष्टकरणजन्यत्वादुपलब्धेश्च स्वरूपतो दुष्टत्वाभावात् पित्ता- दिना दुष्टमिन्द्रियं तत्करणमित्याह अद्येति । किञ्चाधिकरणाभावयोर्विशिष्टधीर्नेन्द्रियजन्या प्रभा- वबुद्धित्वात् , नानुपलब्धिजन्या भावबुद्धित्वात् , नोभयजन्या जातिसङ्करप्रसङ्गादित्यभयग्राहक- मिन्द्रियं मन्तव्यमित्याह विकल्पनादिति ॥ यद्धीति । ननु न व्यक्तिधर्मोऽयं नियमः। भावग्राहकलैङ्गिकादिव्यक्तैरेवाभावग्राहकत्वात् । नाऽपि तज्जातीयं तथा, उपमाने व्यभिचारात् , सुरभि चन्दनमितिवदुपनीताभावभानेन सिद्धसा- धनंच । मैवम् । चक्षुष्टादिकमभावग्राहकवृत्ति, भावग्राहकवृत्तिजातित्वात् शब्दत्ववत् । उपमान- त्वञ्च न जातिः, योगजधर्मजन्यजन्यस्वविषयकसविकल्पकाजन्य-सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्यजन्य- जन्याभावप्रमित्यसाधारणकारणतावच्छेदकं चात्र साध्यं विवक्षितमिति नोपनीताऽभावभानेन सिद्ध- साधनमित्याशयात् । अन्यथेति । इन्द्रियस्य निर्विकल्पकेनान्यथासिद्धेरित्यर्थः ॥ नन्वेवमिति । वह्नयनुमितावपि धूमज्ञानं चक्षुषो व्यापार एवेति नानुमानसम्भव इत्यर्थः । प्रकाशिका । चक्षुष्टादिकमिति । लिङ्गविधया चक्षुषोऽप्यभावकारणतया सिद्धसाधनं माभूदिति कारणताव- च्छेदकत्वपर्यन्तं साध्यम् । न च गत्वे व्यभिचारः, गकारस्यापि क्वापि गत्कत्वादिति वाच्यम् । न पद- साहित्येन तस्यापि भावग्राहकत्या साध्यंसत्वात् । योगजेति । हेतावपि जातिपदं कारणतावच्छेदक- मकरन्दः। चक्षुष्टादिकमित्यनुमानमन्यञ्च सर्वं प्रत्यक्षप्रकाशे विपश्चितम् ॥ २१ ॥