न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

सामानाधिकरण्यविरोधात् । मननस्य प्रामाण्यविषयकत्वात् । यदि च श्रुतिरनवधृतप्रामाण्याैव, तदा कथं ततः श्रवणेऽपि बहुनायाससाध्ये प्रवृत्तिः । तथात्वेऽपि वेदप्रामाण्यानुमानमात्रौचित्यादीश्वरानुमा- नानुपपत्तिः । अथ सिद्धसाधनं न हेत्वाभासः । उभयथा हि हेत्वाभासता, करणविघटकतयाऽसिद्धिरुद्धा- नैकान्तिकयोरिव, तद्विघटनमकुर्वतः स्वत एव प्रतिबन्धकत्वाद् बाधप्रतिरोधवत् , सिद्धसाधनन्तु न व्याप्तिज्ञानविघटकं, न वा स्वत एव प्रतिबन्धकम् , अतो न हेत्वाभासः, दूषकता त्वर्थान्तरान्त- र्भावादिति मतम् । तन्न । व्याप्तिज्ञानस्येव पक्षधर्मताज्ञानस्यापि तत्कारणत्वात् तद्विघटकसिद्ध- साधनस्यापि तदौचित्यात् । पक्षधर्मताज्ञानं न तत्करणं किन्तु व्याप्तिज्ञानमिति चेन्न । लाघवात् कारणमात्रस्य प्रयोजकत्वात् । श्रुतिबोधितेऽपि भगवति बहुविधिकर्तृत्वकौटस्थ्यनिरञ्जनादिश्रुतेः इत्यरुचेराह । यदि चेति । ननु श्रवणप्रतिपादिकाया अपि श्रुतेः प्रामाण्यावधारणेऽपीश्वर- प्रतिपादिकायाः श्रुतेः प्रामाण्यसंशये बाधकाभाव इत्यरुचेराह । तथात्वेऽपीति । प्रामाण्य- संशयाहितसंशयस्य तन्निर्णयं विनार्थानुमितावप्यनिवृत्तेरिति भावः । विरुद्धेत्याद्युपलक्षणं स्वरूपासिद्धस्यापीति द्रष्टव्यम् । स्वत इति । साक्षादित्यर्थः । अर्थान्तरेति । तच्च पुरुषदोषतयाऽनुमितिप्रतिबन्धकं पुरुषः परं सापराधः पररुकारुणिकतया स्वदोषं पश्यन्नपि प्रयोगं कुर्यादिति भावः । पक्षधर्मताज्ञानस्येति । तथा च पक्षताया अपि करणकोटिप्रवेशात्तद्विघटक- सिद्धसाधनस्यापि करणविघटकत्वमिति भावः । लाघवादिति । एवं च पक्षतायाः स्वातन्त्र्येणापि कारणतया तद्विघटकतया हेत्वाभास इति सूचितम् । नन्वेवं प्रत्यक्षसामग्र्यादिकमप्याभासः स्यादिति वाच्यम् । ज्ञायमानस्य यस्य कारणविघटकत्वं तस्य हेत्वाभासत्वमित्युपगमात् । अत एव नात्ममनोयोगाभावादावप्यतिप्रसङ्गः । नन्वेवं सिद्धसाधनमपि न हेत्वाभासः, स्वरूपसत्प्रति- स्यान्न तु प्रामाण्यविषयकमतो नोक्तविरोध इति चेन्न । प्रामाण्यसंशये जागरूके कुतोऽपि न विप- र्ययसंशयव्युदासः, तन्निदानानुच्छेदादिति प्रामाण्यानुमानानुसरणावश्यंभावात्, अनन्तरञ्च तत एव विषयनिश्चयात् किं पुनर्विषयनिरूपणेनेति भावः । श्रवणेऽपीति । श्रोतव्य इत्यादिश्रुतावपि प्रामाण्यसन्देहसम्भवादित्यर्थः । यद्यपि श्रुतिभेदादन्यत्र तन्निञ्चयेऽप्यन्यत्र संशयो नासम्भवो, तथापि प्रवृत्तिसंवादाद्यभावे आप्तोक्तत्वमेव तन्निर्णायकं, तच्चोभयत्राविशिष्टमिति भावः । वस्तुतस्तु एतदस्वरसादेव प्रागुक्तं सामानाधिकरण्यविरोधं स्मारयति । तथात्वेऽपीति । विरुद्धेत्युपलक्षणं, स्वरूपासिद्धादेरपि द्रष्टव्यम् । स्वत एवेति । साक्षादित्यर्थः । अर्था- न्तरेति । तच्च पुरुषदोषो न हेतुदोष इति न्यायोपदेष्टरि सापराधोऽप्यात्ममननसिद्धिरप्रत्यहे- वेति भावः । पक्षधर्मतेति । यद्यपि पक्षधर्मतायाः स्वातन्त्र्येण पृथक्कारणत्वात् तद्विघटकत्वेऽपि न ज्ञानविघटकत्वं, तथापि यः पक्षस्तद्धर्मताज्ञानत्वेन हेतुत्वमिति पक्षताया अवच्छेदकत्वाभ्युपग- मेन यादृशज्ञानस्य हेतुत्वं तादृशज्ञानस्य विघटकत्वमस्त्येवेति भावः । कारणमात्रस्येति । तथा च पक्षतायाः पृथक्कारणत्वपक्षे तद्विघटकतयाऽपि तदौचित्यमित्यपि ध्वनितम् । न च ज्ञायमानप्रतिबन्धकत्वाभावान्न सिद्धसाधनं हेत्वाभास इति वाच्यम् । प्राचीनमतेऽनुमित्यसाध- रणदोषस्यैव तथात्वात् । एवमपि साध्यज्ञानमादाय साध्यस्य तथात्वे बाधकाभावाच्चेति भावः । ति । धर्म्मे धम्मिणि च सन्देहाभावेनेत्यर्थः । दूषकता त्वर्थान्तरान्तर्भावादिति । प्रकृता-