न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५५४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १२ कारिकाव्याख्यायां अस्तु तर्हि पुत्रेण हते ब्रह्मणि चिरध्वस्तस्य पितुस्तमवान्तरव्यापारीकृत्य कर्त्तृत्वम् ; तथाच लोकयात्राविप्लव इति चेत् । न । सत्यपि सुते कदाचित्तद- करणात् तस्मिन्नसत्यपि कदाचित् करणादनिर्वाहकत्वां तस्य व्यापारत्वायोगात् । यं जनयित्वैव हि यं प्रति यस्य पूर्वभावनिर्वाहः, स एव तं प्रति तस्य व्यापारो ना- परः, यथाऽनुभवस्य स्मरणं प्रति संस्कारः, तस्य ह्यन्वयव्यतिरेकानुविधाने सिद्धे तदन्यथाऽनुपपत्त्या संस्कारः कल्प्यते, न त्वन्यथा, तथेहापि । न चेदेवं, तवापि ब्रह्मभिदुरशरविमोकसमसमयहतस्य हन्तृत्वं न स्यात्, स्याच्च स्वनिवे- शनशयानस्य तत्पितुरिति । एतेनोभयं वेति निरस्तम् । अस्तु तर्हि क्रियाधर्म एव कार्यत्वं विधिः, सर्वो हि कर्त्तव्यमेतदिति प्रत्येति, ततः कुर्यामिति सङ्कल्प्य प्रवर्त्तते इति चेत् । न । कर्त्तव्यं मयेति कृत्यध्यवसायार्थो वा स्यात् ? कर्तव्यं मयेत्युचितार्थो वा स्यात् ? तत्र प्रथमः सङ्कल्पात्र भिद्यते । व्यवहितकार्यसङ्कल्पो हि कर्त्तव्यो मयेति, सन्निहितकार्यसङ्कल्पस्तु कुर्यामिति । स च न लिङर्थः । सत्तामात्रेण प्रवर्त्तनादित्युकम् । तदेतत् कर्त्तव्यतायां जातायां प्रवर्त्तते इति वस्तुस्थितौ भ्रान्तैर्ज्ञातायामिति गृहीतम् । औचित्यन्तु क्रियाधर्मः प्रागभाववत्त्वं, तस्मिन् सति शक्यत्वं वा, तस्मिन् सति कर्त्तारं प्रत्युपकारकत्वं वा ? प्रथमे कुतश्चिदपि न निवर्त्तत । द्वितीये दुःखेऽपि तथाविधे प्रवर्त्तत । तृतीये तु वक्ष्यते ॥ १२ ॥ प्रकाशः । भाविस्स्यजनकत्वम् , यथा वा दशमूलीरूपायपानस्य धातुसाम्यद्वारा भाविज्वरशान्तिजनकत्व- मित्यर्थः । व्यवहितस्य कारणत्वेऽतिप्रसङ्गमाह - अस्विति । येन विना यत्कारणत्वं न निर्वहति तस्य स व्यापारः, न च पितुः कारणत्वं पुत्रं विना न निर्वहतीति न स व्यापार इत्याह सत्यपीति । तदेव स्पष्टयति यं जनयित्वैवेति । यदि च कार्य्यसमानकालस्यैव कारणत्वं, तदा तवाप्यनिष्टमित्याह न चेदेवमिति । उभयं वेति । कार्यत्वमपूर्व्वत्वञ्च लिङः प्रवृत्तिनिमित्त- मित्यर्थः । कृत्यध्यवसायः-कृत्यनुकूलेच्छा उचितार्थोऽर्हार्थः । तत्रैव कृत्यविधानादिति भावः । व्यवहितेति । प्रवृत्त्यपेक्षयेति शेषः । स चेति, उभयरूपोऽपि सङ्कल्पः । तस्याज्ञातस्यैव प्रवृत्तिहेतुत्वेन प्रवर्त्तकज्ञानाविषयत्वादित्यर्थः । सङ्कल्पविधिवादिनमुपहसति तदेतदिति । शक्यत्वं कृतिसाध्यत्वमित्यर्थः । कुतश्चिदिति । अनिष्टादपीत्यर्थः । तृतीये इति । इष्टसाधनार्थत्वनिरासेनेत्यर्थः । तद्धर्मोऽभिधा वेति । वाक्यार्थज्ञानानुकूला भावना-शब्दव्यापारादिप- दवाच्या अभिधा शब्दधर्मो वा लिङर्थः । तदाहुर्भट्टपादाः- अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङादयः । अर्थात्मभावना चान्या सर्वाख्यातेषु गम्यते ॥ इति । तदर्थो भावनादिर्वैत्यत्र करणमित्यनुपञ्जनीयम् । लिङर्थो भावादिः प्रयत्नादिः करणं, तद्धर्म इष्टसाधनता वेत्यर्थः ॥ १२ ॥ मकरन्दः । करणमित्यनुपञ्जनीयमिति । यदि हि धर्मविकल्प एवायमपि स्यात्, तदाऽस्य पृथग- दोषात् न्यूनत्वापत्तिः । करणविकल्पे च शब्दः । प्रयत्नादिश्च करणत्वेन विकल्पितः, तद्धर्म्मश्चाभिधा इष्टसाधनता वेति विकल्पद्वयं पर्य्यवस्यति । तच्च दूषितमेव । किञ्च धर्मविकल्पपक्षे प्रयत्नादेः शब्दधर्मत्वाभावाद्विरोध इति भावः ॥ १२ ॥