न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] संशयस्य न्यायाङ्गत्वाक्षेपः । २७ प्रकाशः । ष्याभावात् , यत्र साधकप्रमाणाभावे सिषाधयिपामात्रमस्ति तत्र द्वयाभावात् सर्वत्राविशिष्टः । यत्र साधकप्रमाणे सत्यसति वा सिषाधयिषाया अभावस्तत्र नास्तीत्यस्मत्पितृचरणाः । तथापि संशयं विना कथं न्यायावतार इति चेदित्थम् । संशयो हि न्यायाङ्गं न तावद् न्याय- कारणतया, तस्य लिङ्गपरामर्शात्मनः संशयं विनाऽपि सम्भवात् , कारणत्वासिद्धौ फलवैजात्यस्यापि कल्पने मानाभावात् , अन्योन्याश्रयाच्च । नापि सहकारित्वेन । तद्धि न साक्षात् , लिङ्गपरामर्शा- दिना तन्नाशात्, शाब्दलिङ्गपरामर्शे तत्कारणत्वासम्भवाच्च संशयस्य कारणत्वासिद्धौ तत्कल्पनेऽपि मानाभावात् । अत एव परम्परयापि तत्सहकारित्वमपास्तम् । नाप्याश्रयतावच्छेदकत्वेन । पर्वत- त्वादेरेव तथात्वात् । अन्यथा पक्षतावच्छेदकधर्म-साध्ययोः सामानाधिकरण्यभाननैयत्येन पर्व- त्वादेरिव सन्दिग्धत्वस्याप्यनुमितौ भानापत्तेः । अथ संशयेन स्वयोग्यतोपलक्षणात् साधकबाध- प्रकाशिका । तादृशेच्छा तत्प्रयोजक सामाग्र्यन्यतरस्यैवानुमितिप्रतिबन्धकत्वकल्पनापत्तेरित्यन्यत्र विस्तर इति । सत्यसतीति । समीचीनेऽसमीचीने वेत्यर्थः । सतीति शेषः । तेन भ्रमसाधारणसिद्धावपि यत्र सिषाधयिषाविरहस्तत्र नास्तीत्यर्थः । यत्तु सत्यसति स्वरूपसतीत्यर्थ इति । तन्न । वाश- ब्दासङ्गतेः । तस्येति । यद्यपि न्यायः पञ्चावयवात्मा, तथापि तत्कारणत्वं संशयस्यानुक्ति- सम्भवमेवेति न्यायपदं परामर्शपरं वक्तव्यमिति भावः । ननु परामर्शाव्यवहितपूर्वं संशय इत्यत आह । संशयस्येति । अत एवेति । व्यभिचारादेवेत्यर्थः । आश्रयतावच्छेदकत्वेन = अ- नुमितिविशेष्यतावच्छेदकत्वेन । यथाश्रुते सन्दिग्धत्वस्यैव पक्षतात्वेन तस्यैव तदवच्छेदकत्वानुप- पत्तेः, विशिष्टाभावस्य पक्षतात्वे न तदवच्छेदकं सन्दिग्धत्वं न्यूनवृत्तित्वादिति । पर्वतत्वादेः = इदं- पर्वतत्वादेः । अन्यथेति । नियमेन विशेष्यतावच्छेदकत्वमनुमितौ सन्दिग्धत्वस्य, सामान्यतो वा, विशेषतो वा । नाद्यः, संशयं विनाप्यनुमितिरित्युपक्रम्य ग्रन्थावतारात् । नान्त्यः, विशे- षसामग्र्यन्तरकल्पनागौरवादिति -दूषणं द्रष्टव्यम् । यथाश्रुतेः कचिदिष्ट्यापत्तेः सम्भवात् । परामर्शादिना तन्नाशादित्यत्राशङ्कते । अथेति । संशयविशेषणत्वमुक्तयुक्तैरसम्भवीति दोषे मकरन्दः । ज्ञावगते लिङ्गान्तरेणानुमित्सायां तदनापत्तेरित्याद्यपास्तम् । निरुक्तानुमितिगोचरेच्छाया एव विवक्षि- तत्वात् । अधिकमनुमानप्रकाशे विपञ्चितम् । सत्यसति वेति । समीचीनेऽसमीचीने वेत्यर्थः । सतीति शेषः । तथाच भ्रमप्रमासाधा- रणसिद्धिमात्रस्य प्रतिबन्धकतया तस्मिन् सति यत्र सिषाधयिषाया अभावस्तत्र नास्तीति भावः । यत्तु सत्यसतिपदं स्वरूपार्थकमिति स्वरूपसतीत्यर्थ इति । तन्न । वाशब्दस्यासङ्गतत्वापत्तेः । तस्येति । यद्यपि न्यायो न लिङ्गपरामर्शात्मा, किन्तु पञ्चावयववाक्यम् । तथापि तत्रापि तद्धेतुत्वे मानाभावात् परामर्शपरत्वाभिप्रायेण दूषितमिति मन्तव्यम् । तदिति । तत्सहकारि- त्वासम्भवादित्यर्थः । तस्येवासत्त्वेनेति भावः । अत एवेति । व्यभिचारादेवेत्यर्थः । परामर्शादिना तन्नाशादित्यत्र शङ्कते । अथेति । उक्तबाधकादेव संशयस्यात्र न विशेष- टिप्पणी । नाकाङ्क्षाभिधानमर्थान्तरम् । सत्यसति चेति । समीचीनेऽसमीचीने वेत्यर्थः । शाब्दलिङ्गपरामर्षे तत्कारणत्वासम्भवाच्चेति । अव्यवहितपूर्वमसम्भवात् शाब्दकारणकलापेन व्यवधानात् । अत एवेति । संशयस्य व्यभिचारादेव ।