न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ५ कारिकाव्याख्यायां

चैकं पूर्वमपरञ्च, तत्त्वस्य भेदाऽधिष्ठानत्वात् । अनुपाख्यस्य हेतुत्वे प्रागपि स- त्त्वप्रसक्तौ पुनः सदातनत्वोपत्तेः । स्यादेतत् । नाऽकस्मादिति कारणनिषेधमात्रं वा, भवनप्रतिषेधो वा, स्वात्महे-

बोधनी । भावस्तस्मादिति । अथवैतच्च न स्वस्मादुत्पत्तिरित्याह—पौर्वापर्य्य-इति । तत्त्वस्य पूर्वा- परभावस्येत्यर्थः । निराकृतात् पक्षचतुष्टयाद् विविञ्चानः पञ्चमं पक्षं स्वभाववादपक्षमाशङ्कते—स्यादेत- दिति । यथा घटादेश्विशेषसंसर्गासंसर्गनियमः, यथा वाकाशपरमाण्वादेरशेषदेशव्यापित्वान्व्या- पित्वनियमः, यथा वानेककारकसाध्यस्यापि कार्य्यस्य कस्मिंश्चिदेव कारके समवायो न कारकान्त-

प्रकाशः । र्थिनः पटमेव नोपाददते किन्तु तत्पूर्वकालवर्त्तिनस्तन्तूनीति लोकव्यवहारसिद्धकार्य्यकारणभाव- विरोध इत्यर्थः । तत्त्वस्य = पौर्वापर्य्यस्येत्यर्थः । अनुपाख्यस्यार्थक्रियाजनकत्वाभावेऽप्यनिष्टप्रसङ्गा- न्तरमाह । अनुपाख्यस्येति । एतत्पटानुत्पत्तिकक्षणे यद्येतत्पटोत्पादकानुपाख्योत्तरक्षणः स्याद् एतत्पटाधिकरणं स्यादित्यर्थः । यद्यपि स्वभावः कार्य्यं तद्धर्म्मो वा, आद्यः अकस्मादिति निरासे- नैव निरस्तः, अन्त्ये धर्मस्य कारणत्वमङ्गीकृतमेव । तथापि यथा परमाणुत्तपरिमाणयोरकारण कत्वेऽपि स्वभावादेव नियतदेशवृत्तित्वं, यथा वा कारणत्वाविशेषेऽपि पटस्य तन्तुदेशवृत्तित्वं न तु वेमादिदेशवृत्तित्वमिति स्वभावादेव नियमः, तथा कार्य्यस्याहेतुकत्वेऽपि तत्तत्कारणत्वाभिमतनि- यतोत्तरकालवृत्तित्वं न तु कालान्तरवृत्तित्वमिति स्वभावादेव कादाचित्कत्वं स्यादिति शङ्कते ।

प्रकाशिका । चष्टे प्राक् पश्चादिव मध्येऽपीति । एतत्पटेति । अत्रापादकेऽनुपाख्येति पराभ्युपगमविषयो- त्कीर्त्तनम्, व्याप्तिस्त्वनुपाख्यत्वविशेषणं विहायैव वेतव्येत्यवधेयम्। अकारणकत्वेऽपि=अकारणकत्वावि- शेषेऽपि । नियतेति । नियतदेशत्वं नियततद्वृत्तित्वं चेत्यर्थः । तेन परमाणुत्तपरिमाणयोर्यथासं-

मकरन्दः । त्त्वमित्यर्थः । परमाणोर्द्देशत्वमपरस्य तद्वृत्तित्वमिति स्वभावादेव यथा यथा नियम इति भावः । नियतदेशवृत्तित्नियतसम्बन्धित्वं विवक्षितमित्यन्ये । परमाणुपदं भावप्रधाननिर्देशेन पर-

टिप्पणी । क्षतिः । कार्यकारणभावविरोध इति । तथा च कार्यकारणभावनियमितप्रवृत्तिनिवृत्त्योरनु- पपत्तिरिति भावः । एतत्पटेति । अत्रापादकेऽनुपाख्येति पराभ्युपगमविषयोत्कीर्त्तनम्, व्या- प्तेरनुपाख्यत्वविशेषणं विहायैव सम्भवादिति ध्येयम् । स्वभावस्यातिरिक्ततया नियामकत्वे दृष्टा- न्तमुखेन प्रामाण्यं व्यवस्थापयति । परमाणुत्तपरिमाणयोरिति । अकारणकत्वेऽपीति । अकारणकत्वाविशेषेऽपीत्यर्थः । नियतेति । नियतदेशत्वं नियततद्वृत्तित्वञ्चेत्यर्थः । तेन परमा- णुत्तपरिमाणयोर्यथासङ्ख्यमन्वयात् परमाणोर्नियतदेशवृत्तित्वाविरहेऽपि न क्षतिः । यद्यपि नित्यप- रिमाणस्यातिरिक्तवृत्तित्वे प्रमाणाभावः, अवृत्तित्वे कारणनियमेन समवायिनि सिद्धस्य जन्यपरि- माणस्य दृष्टान्तस्यानुमानस्य प्रामाण्यञ्च, तथापि तत्र नातिरिक्तस्वभावापेक्षा । एवं कारणतावच्छे- दकसम्बन्धेन कारणानामेव कार्यसत्त्वे नियामकतया तन्तुत्वेनैव तादृशसम्बन्धसत्त्वादिति न वेमा- दिदेशवृत्तित्वम् । नचोभयोः कारणत्वात् कथञ्च वेमादिना तादृशसम्बन्ध इति वाच्यम् । तन्ता- वेव तस्य प्रत्यक्षेण, कल्पनायाः फलवलकल्प्यतया तेनैव तत्कल्पनमिति तत्रापि न स्वभावस्य तथाविधस्य प्रयोजनमिति दृष्टान्तविकलतया स्वभावस्योच्छेद एव, तथापि तत्स्वीकारेऽपि न