पञ्चसिद्धान्तिका (आचार्य वराहमिहिर - सूर्य, रोमक, पौलिश, वासिष्ठ एवं पितामह सिद्धान्त)

286 PAÑCASIDDHĀNTIKĀ XV.16 (उक्तश्च) संहितायां मया प्रपञ्चोऽ(स्य) राहुचारादौ । ग्रहणस्य यन्निमित्तं विनै[व] राहुं रविहिमांश्वोः ॥ १० ॥ 10. This matter of eclipses has been expatiated upon by me at the beginning of the chapter on Rāhu’s (the Node’s) motion (in the Bṛhatsaṁhitā, 5. 8-11). Also the causes for the eclipse of the Sun and the Moon without the consider- ation of Rāhu has been dilated upon. VM indicates both the nodes as Rāhu (the dragon of mythology), one as the ‘head’ and the other as the ‘tail’. Here, VM takes the correct astronomical position in the matter of the eclipses. In this chapter as also as in his Bṛhajjātaka, VM refers to without inhibition, the incorrect views of the authors of the early astronomical saṁhitās. [ध्रुवस्य स्थानम्] मेरोर्न दिग्विभागो यस्मात् प्राची न भास्करात्तस्मिन् । उदय(ते) याव(द्धि)वं पर्येतीव सुन्दरी तावत् ॥ ११ ॥ अणुमात्रदर्शनात् प्राग्विभाग इति चेत् समार्धमि(त्वा तु) । तस्मिन्नेवाऽस्तमये किं वा प्राची भवेत् त्वपरा ॥ १२ ॥ तेषामपक्रमवशाद्दिवसो न खलु भ्रमाद्यथास्माकम् । षष्टिर्नाड्योऽस्माकं वर्षमहोरात्रममराणाम् ॥ १३ ॥ वर्षे वर्षे द्युनिशं सुरासुराणां विपर्ययेणाह्नः । मासं तु तत् पितॄणां मनुजानां नाडिकाषष्टिः ॥ १४ ॥ यन्मात्रं भूवृत्तात् क्षण[मात्रेणो]न्नतिं व्रजत्यर्कः । तन्मात्रान्तर(चा)रिणममराः पश्यन्ति नो(र्ध्व)म(तः) ॥ १५ ॥ होराधिपतिदिनेश्वरपरम्परा न [घ]टते यथास्माकम् । षष्टिर्नाड्यस्तस्मि[न्] नाहोरात्रो भवति यस्मात् ॥ १६ ॥ Situation at the Poles 11. There is no distinction of direction at the North pole, because East cannot be determined there using the Sun (rising and setting and culminating), for, as long as the Sun stays risen, it goes round and round the sky like a beautiful damsel. The idea is that there is no daily rising and setting of the Sun to determine east and west. In fact, at the North pole all directions are south. 10a. A1. उक्तं च; A2. उक्तं व; B. —क्तं च      11a. B1.2. दिविभागो b. B. संतायामवाप्रपंचोस्य              b. B. भास्करामस्मिन् c. A1. यन्निमितं; B. यनिमितं             c. B. नदयति d. A.B. विनैराहुं (B. हु)              d. A1. यावद्विवं; A2. यावर्द्विवं; B. हुपरपि हिमांश्च                 B. यावद्विपर्येतीव C.D. यावद्दिनपः पर्येति वसुन्धरीं तावत्