पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
पृष्ठ 152, कुल 536 में से
संदर्भ में पढ़ेंभाषाटीकासमेतम् । (१३७)
सत्यमुक्तं भवता, परं भवानपि नखायुधः तत् कथं भवन्तं स्वामी भक्षयति। उक्तञ्च–
यह सुनकर क्रथनक विचारनेलगा कि, “इन सबने अच्छे २ वचन कहे एककोभी स्वामीने न मारा सो मैंभी अब समय प्राप्तिपर विज्ञप्ति करू जिससे यह तीनो मेरे वचनको समर्थन करेंगे।” यह विचारकर बोला,–“भोः ! आपने सत्य कहा परन्तु तुमभी नखायुधवालेहो सो कैसे आपको स्वामी भक्षण करेंगे। कहाहै–
मनसापि स्वजात्यानां योऽनिष्टानि प्रचिन्तयेत् । भवन्ति तस्य तान्येव इहलोके परत्र च ॥ ३२२ ॥
जो मनसेभी अपने जातिके अनिष्टकी चिन्ता करताहै इस लोकमे और परलोकमे उसको वेही होतेहैं ॥ ३२२ ॥
तदपसर अग्रतो येन अहं स्वामिनं विज्ञापयामि” तथा-नुष्ठिते क्रथनकोऽग्रे स्थित्वा प्रणम्योवाच–“स्वामिन् ! एते तावदभक्ष्या भवतां तत् मम प्राणैः प्राणयात्रा विधीयतां येन मम उभयलोकप्राप्तिर्भवति । उक्तञ्च–
सो आगेसे हटो जिससे मैं स्वामीको विज्ञापनादू” ऐसा करनेपर क्रथनक आगे स्थितहो प्रणाम कर बोला,–“स्वामिन् ! यह तो सब अभक्ष्यहैं आपके, सो हमारे प्राणोंसे प्राणयात्रा करो जिससे मेरी उभयलोक प्राप्ति होगी। कहाहै–
न यज्वानोऽपि गच्छन्ति तां गतिं नैव योगिनः । यां यान्ति प्रोज्झितप्राणाः स्वाम्यर्थे सेवकोत्तमाः ॥३२३॥
उस गतिको न यज्ञशील न योगी जातेहैं जिस गतिको स्वामीके निमित्त प्राण त्यागने वाले उत्तम सेवक जाते हैं ॥ ३२३ ॥”
एवमभिहिते ताभ्यां शृगालचित्रकाभ्यां विदारितोभय-कुक्षिः। क्रथनकः प्राणान् अत्याक्षीत्। ततश्च तैः क्षुद्रपण्डितैः सर्वैर्भक्षितः अतोऽहं ब्रवीमि । “बहवः पण्डिताः क्षुद्राः” इति।
ऐसा कहनेपर शृगाल और चीतेसे कोख विदीर्ण किया हुआ क्रथनक प्राणत्यागन करता हुआ, तब उन सब क्षुद्रपण्डितोंने उसको भक्षणकर लिया । इससे मैं कहताहू कि, “बहुत क्षुद्रपण्डितोंने” इत्यादि ।