भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 180, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 180

भाषाटीकासमेतम् । ( १६५ )

घातयितुमेव नीचः परकार्य्यं वेत्ति न प्रसाधयितुम् ।
पातयितुमस्ति शक्तिर्वायोर्वृक्षं नचोन्नमितुम् ॥ ३९४ ॥”

नीच परकार्यका नाश करनाही जानता है सिद्ध करना नहीं। वायुकी शक्ति वृक्ष उखाडनेकी है जमानेकी नहीं ॥ ३९४ ॥”

दमनक आह-“अनभिज्ञो भवान् नीतिशास्त्रस्य, तेन एतद् ब्रवीषि । उक्तञ्च यतः-

दमनकने कहा-“आप नीतिशास्त्रको नहीं जानते इस कारण ऐसा कहते हो । कहाहै-

जातमात्रं न यः शत्रुं व्याधिञ्च प्रशमं नयेत् ।
महाबलोऽपि तेनैव वृद्धिं प्राप्य स हन्यते ॥ ३९५ ॥

उत्पन्न होतेही जो व्याधि और शत्रुको शान्त नहीं करता है वह महाबलीभी उसके साथ वृद्धिको प्राप्त होकर नष्ट होता है ॥ ३९५ ॥

तच्छत्रुभूतोऽयमस्माकं मंत्रिपदापहरणात् । उक्तञ्च-

सो यह हमारा मत्रिपद हरनेसे शत्रुभूत है । कहाहै-

पितृपैतामहं स्थानं यो यस्यात्र जिगीषते ।
स तस्य सहजः शत्रुरुच्छेद्योऽपि प्रिये स्थितः ॥ ३९६ ॥

जो जिसका पितृ पितामहका स्थान जीतनेकी इच्छा करताहै वह उसका सहज ( स्वाभाविक ) शत्रु है वह प्रियमें स्थितभी नाशके योग्य है ॥ ३९६ ॥

तत् मया स उदासीनतया समानीतोऽभयप्रदानेन यावत तावदहमपि तेन साचिव्यात् प्रच्यावितः । अथवा साधु चेदमुच्यते ।

सो पहले मैं उदासीनतासे अभयदान देकर उसको लाया था सो उसने पहले मुझेही मत्रिपदसे च्यावित किया । अथवा सत्य कहाहै-

दद्यात्साधुर्यदि निजपदे दुर्जनाय प्रवेशं
तन्नाशाय प्रभवति ततो वाञ्छमानः स्वयं सः ।
तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशोऽधमानां
जारोऽपि स्याद्गृहपतिरिति श्रूयते वाक्यतोऽत्र ॥ ३९७ ॥