भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 239, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 239

( २२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

रोष्य मां तत्र प्रापयिष्यसि । नान्यथा मम गतिः अस्ति" । तत् श्रुत्वा सानन्दं वायस आह,-"यदि एवं तद्धन्योऽहं यद्भवतापि सह तत्र कालं नयामि। अहं सम्पातादिकान् अष्टौ उड्डीनगतिविशेषान् वेद्मि । तत्समारोह मम पृष्ठं, येन सुखेन त्वां तत्सरः प्रापयामि"। हिरण्यक आह,-"उड्डीनानां नामानि श्रोतुमिच्छामि"। स आह,

हिरण्यक बोला,-"जो ऐसाहै तो मैं भी तुम्हारे साथ जाऊंगा, मुझे भी बडा दुःखहै" काक बोला,-"भो तुमको क्या दुःखहै । सो कहो" हिरण्यक बोला,-"इस विषयमें बहुत कुछ कहनाहै वहीं जाकर सब विस्तारपूर्वक कहूंगा" काक बोला,-"मैं तो आकाशगतिहूं सो आप कैसे मेरे साथ चलोगे" । वह बोला-"यदि मेरे प्राणोंकी रक्षा करताहै तो मुझे भी पीठपर चढाकर अपने साथ लेचल । अन्यथा मेरी गति नहीं है" । यह सुन आनन्दसे वायस बोला,-"जो ऐसाहै तो मैं धन्यहू जो आपके साथमें समयको व्यतीत करूं मैं सम्पातादि आठ उडनेकी गतिविशेष जानताहू । सो मेरी पीठपर चढो जिससे सुखसे तुझे उस सरोवरको प्राप्तकरूं" । हिरण्यकने कहा-"उडनेकी गतियोंके नाम सुननेकी इच्छा करताहू" वह बोला,-

सम्पातं विप्रपातञ्च महापातं निपातनम् । वक्रं तिर्य्यक् तथा चोर्ध्वमष्टमं लघुसंज्ञकम् ॥ ६० ॥"

सम्पात, विप्रपात, महापात, निपात, वक्रगति, तिर्यक्, (तिरछीगति), ऊर्ध्वगति, आठवी लघुसंज्ञक गति ॥ ६० ॥"

तच्छ्रुत्वा हिरण्यकः तत्क्षणादेव तदुपरि समारूढः । सोऽपि शनैः शनैः तमादाय सम्पातोड्डीनप्रस्थितक्रमेण तत्सरः प्राप्तः । ततो लघुपतनकं मूषकाधिष्ठितं विलोक्य दूरतोऽपि देशकालवित् असामान्यकाकोऽयमिति ज्ञात्वा सत्वरं मन्थरको जले प्रविष्टः । लघुपतनकोऽपि तीरस्थतरुकोटरे हिरण्यकं मुक्ता शाखाग्रमारुह्य तारस्वरेण प्रोवाच,-"भो मन्थरक ! आगच्छागच्छ तव मित्रमहं लघुपतनको नाम वायसः चिरात्