भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 276, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 276

भाषाटीकासमेतम् । (२६१)

काम उद्यमसेही सिद्ध होते हैं मनोरथोंसे नहीं। सोते हुए सिंहके मुखमें मृग प्रवेश नहीं करते हैं ॥ १४१ ॥

उद्यमेन विना राजन्न सिद्ध्यंति मनोरथाः।
कातरा इति जल्पन्ति यद्भाव्यं तद्भविष्यति ॥ १४२ ॥

हे राजन् ! उद्यमसेही मनोरथ सिद्ध होते हैं जो होनहार है सो होगा यह कायर कहा करते हैं ॥ १४२ ॥

स्वशक्त्या कुर्वतः कर्म न चेत्सिद्धिं प्रयच्छति ।
नोपालम्भ्यः पुमांस्तत्र दैवान्तरितपौरुषः ॥ १४३ ॥

जो कर्म अपनी शक्तिसे करनेपरभी सिद्ध नहो उसमे पुरुषका तिरस्कार नहीं होता कारण कि, वह पुरुषार्थ तो दैवसे हत होगया है ॥ १४३ ॥

तन्मया अवश्यं देशान्तरं गन्तव्यम्” । इति निश्चित्य वर्द्धमानपुरं गतः । तत्र च वर्षत्रयं स्थित्वा सुवर्णशतत्रयो-पार्जनं कृत्वा भूयः स्वगृहं प्रस्थितः । अथ अर्द्धपथे गच्छतः तस्य कदाचिदटव्यां पर्यटतो भगवान् रविरस्तमुपागतः । तदा असौ व्यालभयाद् स्थूलतरवटस्कन्धमारुह्य यावत् प्रसुप्तः तावन्निशीथे स्वप्ने द्वौ पुरुषौ रौद्राकारौ परस्परं प्रजल्पन्तौ अशृणोत् । तत्रैक आह,-“भोः कर्त्तः ! त्वं किं सम्यक् न वेत्सि ? यदस्य सोमिलकस्य भोजनाच्छादनाभ्य-धिका समृद्धिर्नास्ति । तत् किं त्वया अस्य सुवर्णशतत्रयं प्रदत्तम्” । स आह-“भोः कर्मन् ! मया अवश्यं दातव्यं व्य-वसायिनां तत्र च तस्य परिणतिः त्वदायत्ता इति ।”

सो अवश्यही मैं देशान्तरको जाऊंगा”। यह विचार वर्द्धमानपुरको गया । यहा तीन वर्ष रहकर तीनसौ अशरफी उत्पन्न कर फिर अपने घर आया, आधे मार्गमें आते हुए उसके एक समय वनमें चलते २ भगवान् भास्कर अस्त होगये । तब यह सर्पके भयसे स्थूलवटवृक्षके स्कन्धपर चढकर जबतक सोता है कि, तबतक अर्धरात्रिके समय स्वप्नमें दो पुरुष रौद्र आकारवाले परस्पर बात करते सुने गये । उनमें एक बोला,-“भो प्रभो ! क्या तू भली प्रकारसे नहीं

नता कि, इस जुलाहेके भाग्यमे भोजनाच्छादनसे अधिक धन नहीं है सो