पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
पृष्ठ 290, कुल 536 में से
संदर्भ में पढ़ेंभाषाटीकासमेतम् । ( २७५ )
तच्छ्रुत्वा चित्राङ्ग आह,—"भो मन्थरक ! ज्ञातं त्वया सम्यक् मे त्रासकारणम् । अहं लुब्धकशरप्रहारादुद्धारितः कृच्छ्रेण अत्र समायातः । मम यूथं तैः लुब्धकैः व्यापादितं भविष्यति । तत् शरणागतस्य मे दर्शय किञ्चित् अगम्यं स्थानं लुब्धकानाम्" । तदाकर्ण्य मन्थरक आह,—"भोः चित्राङ्ग श्रूयतां नीतिशास्त्रम्—
यह सुन चित्रांग बोला,—"भो मन्थरक ! तैने मेरे त्रासका कारण भलीप्रकार जानलिया । मैं व्याधके शरप्रहारसे बचकर कठिनतासे यहां आयाहू मेरा यूथ उन लुब्धकोंने मारडाला होगा । सो शरणमें आये हुए मुझे कोई स्थान बताओ जहां लुब्धक न पहुंचसके" । यह सुनकर मन्थरक बोला,—"भो चित्रांग ! नीतिशास्त्र सुनो—
द्वावुपायाविह प्रोक्तौ विमुक्तौ शत्रुदर्शने । हस्तयोश्चालनादेको द्वितीयः पादवेगजः ॥ १७७ ॥
शत्रुके दीखनेमें छूटनेकेलिये दोही उपाय है एक हाथ चलाना दूसरा चरणोमें वेग होना ॥ १७७ ॥
तद्गम्यतां शीघ्रं सघनं वनं, यावत् अद्यापि न आगच्छन्ति ते दुरात्मानो लुब्धकाः" । अत्रान्तरे लघुपतनकः सत्वरमभ्युपेत्य उवाच,—"भो मन्थरक ! गतास्ते लुब्धकाः स्वगृहोन्मुखाः प्रचुरमांसपिण्डधारिणः । तत् चित्राङ्ग ! त्वं विश्रब्धो वनात् बहिर्भव" ततस्ते चत्वारोऽपि मित्रभावमाश्रितास्तस्मिन्सरसि मध्याह्नसमये वृक्षच्छायाया अधस्तात् सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन्तः सुखेन कालं नयन्ति । अथवा युक्तमेतदुच्यते—
सो शीघ्र सघन वनको चले जाओ जबतक अब वे लोभी दुरात्मा न आपहुंचे" । इसी अवसरमें लघुपतनक शीघ्रतासे आकर बोला—"भो मन्थरक ! गये वे व्याधे अपने घरकी ओर बहुतसे मांस पिण्डको लिये हुए । सो चित्राङ्ग ! निर्भय होकर तू वनसे बाहरहो" तब वे चारोंही मित्रभावको प्राप्त हुए उस सरोवरमे दोपहरके समय वृक्षकी छायाके नीचे सुभाषित गोष्ठीका सुख अनुभव करते हुए सुखसे समय बिताने लगे । अथवा यह युक्त कहा है—