भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 316, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 316

भाषाटीकासमेतम् । ( ३०१ )

तदत्रैव स्थितेन त्वया कश्चित् समर्थः समाश्रयणीयः । यो विपत्प्रतीकारं करोति । यदि पुनस्त्वं स्वस्थानं त्यक्त्वा ऽन्यत्र यास्यसि, तत् कोऽपि ते वाङ्मात्रेणापि सहायत्वं न करिष्यति । उक्तञ्च यतः-

सो यहाँ स्थित होकर तुम किसी समर्थका आश्रय करो जो विपत्तिका प्रतीकार करे । और जो तुम अपने स्थानको त्यागनकर अन्यत्र चले जाओगे । तो कोई तुम्हारी वाणी मात्रसे भी सहाय न करेगा । कहा है-

वनानि दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः ।
स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ ५७ ॥

अग्निके वन जलानेमें पवन उसका सखा होता है और दीपका वही नाश करता है दुर्बलतामें कौन किसका मित्र होता है ॥ ५७ ॥

अथवा न एतत् एकान्तं यद्वलिनमेकं समाश्रयेत् । लघूनामपि संश्रयो रक्षायै एव भवति । उक्तञ्च यतः-

और यही सिद्धान्त नहीं कि, बलीका आश्रय किया जाय लघुओंका भी आश्रय रक्षाके निमित्त होता है । कारण कहा है-

संघातवान्यथा वेणुर्निबिडो वेणुभिर्वृतः ।
न शक्यः स समुच्छेत्तुं दुर्बलोऽपि तथा नृपः ॥ ५८ ॥

बासोंसे आकीर्ण समूहका अवलम्बी सघन वेणु जैसे उच्छेदन नहीं हो सकता तैसेही दुर्बल राजा ॥ ५८ ॥

यदि पुनरुत्तमसंश्रयो भवति तत्किमुच्यते । उक्तञ्च-

और जो फिर उत्तम पुरुषका आश्रय हो तो क्या कहना । कहा है-

महाजनस्य सम्पर्कः कस्य नोन्नतिकारकः ।
पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥ ५९ ॥

महाजनोंका सम्पर्क किसको उन्नति नहीं करता है पद्मपत्रमें रक्खा हुआ जलभी मोतीकी समान कान्ति धारण करता है ॥ ५९ ॥

तदेवं संश्रयं विना न कश्चित् प्रतीकारो भवति । तस्मात् संश्रयः कार्य इति मेऽभिप्रायः । एवं चिरञ्जीविमन्त्रः”। अथ एवमभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरं-