भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 343, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 343

( ३२८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

तिर्यञ्चं मानुषं वापि यो मृतं संस्पृशेत्कुधीः । पञ्चगव्येन शुद्धिः स्यात्तस्य चान्द्रायणेन वा ॥ ११९ ॥"

पशु मनुष्य आदि मृतक हुएको जो कुबुद्धि स्पर्श करता है उसकी शुद्धि पंचगव्य वा चन्द्रायणसे होतीहै ॥ ११९ ॥"

अथ असौ सकोपमिदमाह- "भोः ! किमन्धो भवान् ? यत् पशुं मृतवत्सं वदसि ?" । सोऽब्रवीत्-भगवन् ! मा कोपं कुरु अज्ञानात् मया अभिहितं तत् त्वमात्मरुचिं समाचर" इति। अथ यावत् स्तोकं वनान्तरं गच्छति तावत् तृतीयोऽन्यवेशधारी धूर्त्तः सम्मुखः समुपैत्य तमुवाच-"भो ! अयुक्तमेतत् । यत् त्वं रासभं स्कन्धाधिरूढं नयसि तत् त्यज्यताम् एष । उक्तञ्च-

तब यह क्रोध करके बोला- "भो ! क्या तुम अन्धे हो ! जो पशुको मृतवत्स कहते हो !" वह बोला- "भगवन् ! क्रोध मत करो। अज्ञानसे मैंने कहाथा सो जो तुम्हारी इच्छाहो सो करो"। सो जबतक कुछ और दूर वनमें जाताहै तंबतक और तीसरा धूर्त सामनेसे आकर बोला,- "भो ! यह अयुक्त है । जो तू गधेको कंधेपर रखकर लिये जाता है। कहाहै-

यः स्पृशेद्रासभं मर्त्यो ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा । सचैलं स्नानमुद्दिष्टं तस्य पापप्रशान्तये ॥ १२० ॥

जो गधेको ज्ञानसे वा अज्ञानसे स्पर्श करता है उस पापकी शान्तिके लिये वस्त्रोंके सहित स्नान करना उचित है ॥ १२० ॥

तत् त्यज एनं यावदन्यः कश्चित् न पश्यति" । अथ असौ तं पशुं रासभं मन्यमानो भयात् भूमौ प्रक्षिप्य स्वगृहमुद्दिश्य प्रपलायितः। ततः ते त्रयो मिलित्वा तं पशुमादाय यथेच्छया भक्षितुमारब्धाः । अतोऽहं ब्रवीमि-

सो इसे त्याग जबतक कोई दूसरा इसे न देखे" तब यह उस पशुको गधा मानकर भयसे पृथ्वीमे डालकर अपने घरकी ओरको चला। तब यह तीनो मिलकर उस पशुको लेकर यथेच्छ खाने लगे । इससे मैं कहताहूं-

बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् । शक्ता वञ्चयितुं धूर्त्ता ब्राह्मणं छागलादिव ॥ १२१ ॥"