भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 350, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 350

भाषाटीकासमेतम् । ( ३३५ )

बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा सर्वस्वमपि बुद्धिमान् । दत्त्वा हि रक्षेत्प्राणान् रक्षितैस्तैर्धनं पुनः ॥ १३२ ॥

बुद्धिमान्‌को उचित है कि, बलवान् शत्रुको सर्वस्व देकर प्राणोंकी रक्षा करे 'कारणकि उनके रक्षा करनेसे धन फिर होजाताहै ॥ १३२ ॥

तच्छ्रुत्वा तेन दुर्जनप्रकोपितेन त्वत्पक्षपातिनं माम् आशङ्कमानेन इमां दशां नीतः । तत् तव पादौ साम्प्रतं मे शरणम्, किं बहुना विज्ञाप्तेन । यावत् अहं प्रचलितुं शक्नोमि, तावत् त्वां तस्य आवासे नीत्वा सर्ववायसक्षयं विधास्यामि इति” । अथ अरिमर्दनः तदाकर्ण्य पितृपितामहक्रमागतमन्त्रिभिः सार्द्धं मन्त्रयाञ्चक्रे । तस्य च पञ्च मन्त्रिणः । तयथा रक्ताक्षः-क्रूराक्षो-दीप्ताक्षो-वक्रनासः-प्राकारकर्णश्चेति । तत्रादौ रक्ताक्षमपृच्छत्-“भद्र ! एष तावत् तस्य रिपोर्मन्त्री मम हस्तगतः । तत् किं क्रियताम्” इति । रक्ताक्ष आह-“देव ! किमत्र चिन्त्यते । अविचारितमयं हन्तव्यः । यतः-

यह सुन उस दुर्जनने क्रोधकर मुझे तुम्हारे पक्षपातीकी शंका जानकर मेरी यह दशा करदी । सो इस समय तुम्हारे चरणही मेरे शरण हैं बहुत कहने से क्या है जबतक मैं चलनेको समर्थ हू तब तुमको उसके स्थानमें लेजाकर संपूर्ण वायसोंका क्षय कराऊंगा” । तब अरिमर्दन यह वचन सुन पिता दादाके क्रमसे आये हुए मँत्रियोंके साथ मन्त्रणा करने लगा । उसके पाच मंत्री ये रक्ताक्ष, क्रूराक्ष, दीप्ताक्ष, वक्रनास और प्राकारकर्ण, आदिमे रक्ताक्ष से पूछा-“भद्र ! यह उसके शत्रु का मंत्री मेरे हस्तगत हुआ है । सो क्या किया जाय?”। रक्ताक्ष बोला-“देव! क्या विचार कियाजाय । विना विचारे इसे मारडालो । जिससे-

हीनः शत्रुुर्निहन्तव्यो यावन्न बलवान् भवेत् । प्राप्तस्वपौरुषबलः पश्चाद्भवति दुर्जयः ॥ १३३ ॥

हीन शत्रु जबतक वह बलवान् न हो मारडाला जाय, पुरुषार्थ, बल प्राप्त होने पर पीछे शत्रु दुर्जय हो जाता है ॥ १३३ ॥

किञ्च-स्वयमुपागता श्रीस्त्यज्यमाना शपतीति लोके प्रवादः । उक्तञ्च-