भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 351, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 351

( ३३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

और—स्वयं आई हुई लक्ष्मी त्याग न की जायतो शाप देती है यह लोकमें प्रसिद्ध है । कहा है कि—

कालो हि सकृदभ्येति यन्नरं कालकाङ्क्षिणम् । दुर्लभः स पुनस्तेन कालकर्माचिकीर्षता ॥ १३४ ॥

जो समय सुसमयके चाहने वाले मनुष्यको एक बार प्राप्त होता है उसकाल कर्मके समान कृत्य न करनेपर वह समय दुर्लभ होजाता है ॥ १३४ ॥

श्रूयते च यथा— ऐसा सुना भी है कि—

चितिकां दीपितां पश्य फटां भग्नां ममैव च । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्द्धते ॥ १३५ ॥

( हे ब्राह्मण ) जलती हुई इस चिता और फटे हुए इस मेरे फनको देखो ( तेरे पुत्रने मेरे फण पर प्रहार किया उससे फटा मेरा फण देख और मेरे काटेसे मरे अपने पुत्रकी चिताको देख ) इससे अलग होकर फिर जोडी हुई प्रीति स्नेहसे नहीं बढती ॥ १३५ ॥

अरिमर्द्दनः प्राह,—“कथमेतत् ?” रक्ताक्षः कथयति— अरिमर्दन बोला—“यह कैसे ?” रक्ताक्ष बोला—

कथा ५.

अस्ति कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने हरिदत्तो नाम ब्राह्मणः तस्य च कृषिं कुर्वतः सदा एव निष्फलः कालोऽतिवर्त्तते अथ एकस्मिन् दिवसे स ब्राह्मण उष्णकालावसाने घर्म्मार्त्तः स्वक्षेत्रमध्ये वृक्षच्छायायां प्रसुप्तः अनतिदूरे वल्मीकोपरि प्रसारितं बृहत्फणायुक्तं भीषणं भुजङ्गमं दृष्ट्वा चिन्तयामास । “नूनमेषा क्षेत्रदेवता मया कदाचिदपि न पूजिता । तेन इदं मे कृषिकर्म विफलीभवति । तदस्या अहं पूजामद्य करिष्यामि” इति अवधार्य्य कुतोऽपि क्षीरं याचित्वा, शरावे निक्षिप्य वल्मीकान्तिकमुपागम्य उवाच—“भो क्षेत्रपाल ! मया एतावन्तं कालं न ज्ञातं यत् त्वं अत्र वससि, तेन पूजा न कृता, तत् साम्प्रतं क्षमस्व” इत्येवमुक्त्वा, दुग्धञ्च निवेद्य,