भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 442, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 442

भाषार्टीकासमेतम् । ( ४२७ )

"शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । यस्मिन्कुले त्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥ ४५ ॥

हे पुत्र ! तू शूर विद्यावान् और रूपवान्‌भी हे परन्तु जिस कुलमें तू उत्पन्न हुआ है उस कुलमें हाथीको कोई मार नहीं सक्ता ॥ ४५ ॥

तत् सम्यक् शृणु वत्स । त्वं शृगालीसुतः कृपया मया स्व-स्तनक्षीरेण पुष्टिं नीतः । तद् यावत एतौ मत्पुत्रौ शिशुत्वात् त्वां शृगालं न जानीतः, तावत् द्रुततरं गत्वा स्वजातीयानां मध्ये भव, नो चेत् आभ्यां हतो मृत्युपथं समेष्यसि" । सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा भयव्याकुलमनाः शनैः शनैः अपसृत्य स्वजात्या मिलितः । तस्मात् त्वमपि यावत् एते राजपुत्राः त्वां कुलालं न जानन्ति तावत् द्रुततरमपसर । नो चेत् एतेषां सकाशात् विडम्बनां प्राप्य मरिष्यसि"। कुलालोऽपि तदाकर्ण्य सत्वरं प्रनष्टः । अतोऽहं ब्रवीमि-

सो पुत्र ! भली प्रकारसे सुन तू गीदडीकापुत्र हे मैने कृपा कर अपने स्तनके दुग्धसे पुष्ट किया है । सो जबतक यह दोनों पुत्र बालक होनेके कारण तुझे शृगाल न जाने तबतक शीघ्र जाकर स्वजातियोके मध्यमे हो । नहीं तो इन दोनोसे हत होकर मृत्युमार्गको प्राप्त होगा” । वहभी उसके वचन सुन भयव्याकुल मनसे शनैः २ चल कर अपनी जातीमें मिलगया । इससे तू भी जबतक यह राजपुत्र तुझको कुम्हार न जाने तबतक शीघ्र जा । नहीं तो इनसे तिरस्कारको प्राप्त होकर मरेगा” । कुम्हारभी यह सुनकर शीघ्र चलागया । इससे मै कहता हू कि-

स्वार्थमुत्सृज्य यो दम्भी सत्यं ब्रूते सुमन्दधीः । स स्वार्थाद् भ्रश्यते नूनं युधिष्ठिर इवापरः ॥ ४६ ॥

जो दम्भी अपना स्वार्थ त्यागने कर सत्य बोलता है वह दूसरे युधिष्ठिरकी समान अवश्यही अपने स्वार्थसे भ्रष्ट होता है ॥ ४६ ॥

धिक् मूर्ख यत् त्वया स्त्रियोऽर्थे एतत् कार्यमनुष्ठातुं आरब्धं न हि स्त्रीणां कथञ्चिद्विश्वासमुपगच्छेत् । उक्तञ्च-