भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 478, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 478

भाषाटीकासमेतम् । (४६३)

अपरीक्ष्य न कर्तव्यं कर्त्तव्यं सुपरीक्षितम् ।
पश्चाद्भवति सन्तापो ब्राह्मण्यां नकुलार्थतः ॥ १८ ॥”

कोई काम विना परीक्षासे न करना चाहिये, परीक्षासेही करना चाहिये, बिना-विचारे सन्ताप होता हे, जैसे ब्राह्मणीको नकुलके निमित्त हुआ था ॥ १८ ॥”

मणिभद्र आह,—“कथमेतत् ?” ते धर्माधिकारिणः प्रोचुः—
मणिभद्र बोला,—“यह कैसी कथा ?” वे धर्माधिकारी बोले—

कथा २.

कस्मिंश्चिदधिष्ठाने देवशर्मा नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म । तस्य भार्या प्रसूता सुतम् अजनयत, तस्मिन् एव दिने नकुली नकुलं प्रसूता । अथ सा सुतवत्सला दारकवत्तमपि नकुलं स्तन्यदानाभ्यङ्गमर्दनादिभिः पुपोष । परं तस्य न विश्वसिति “यत् कदाचित् एष स्वजातिदोषवशात् अस्य दारकस्य विरुद्धम् आचरिष्यति” इति, एवं जानाति स्वचित्ते । उक्तञ्च—

किसी स्थानमें देवशर्मा नाम ब्राह्मण रहता था उसकी भार्याने पुत्र उत्पन्न किया । उसी दिन नोलीने एक नकुलको उत्पन्न किया । वह पुत्रवत्सला बालककी समान उस न्योलेकोभी दूध दान शरीरके मलनेआदिसे पुष्ट करती भई । परन्तु उसका विश्वास न करती कि “यह कदाचित् अपनी जातिके दोषसे इस बालकके विरुद्ध आचरण करेगा” ऐसा अपने चित्तमें जानती । कहा है—

“कुपुत्रोऽपि भवेत्पुंसां हृदयानन्दकारकः ।
दुर्विनीतः कुरूपोऽपि मूर्खोऽपि व्यसनी खलः ॥ १९ ॥

“कुपुत्रभी पुरुषोंके हृदयके आनन्दका करनेवाला होता हे, चाहे दुर्विनीत कुरूप व्यसनी खल हो ॥ १९ ॥

एवं च भाषते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् ।
पुत्रगात्रस्य संस्पर्शश्चन्दनादतिरिच्यते ॥ २० ॥

लोक यह कहते हैं कि, चन्दन शीतल हे परन्तु पुत्रका शरीर चन्दनसे अधिक शीतल हे परन्तु पुत्रके शरीरस्पर्शसे चंदन अधिक शीतल नहीं है ॥२०॥