भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 524, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 524

भाषाटीकासमेतम्। ( ५०९ )

कथा १३.

देव ! कस्मिंश्चित् वनोद्देशे चण्डकर्मा नाम राक्षसः प्रतिवसति स्म, एकदा तेन भ्रमता अटव्यां कश्चिद् ब्राह्मणः समासादितः। ततः तस्य स्कन्धमारुह्य प्रोवाच,-“भो ! अग्रेसरो गम्यताम्। ब्राह्मणोऽपि भयत्रस्तमनाः तमादाय प्रस्थितः। अथ तस्य कमलोदरकोमलौ पादौ दृष्ट्वा ब्राह्मणो राक्षसम् अपृच्छत्-“भोः ! किमेवं विधौ ते पादौ अतिकोमलौ?”। राक्षस आह-“भो ! व्रतमस्ति, नाहम् आर्द्रपादो भूमि स्पृशामि”। ततः तच्छ्रुत्वा आत्मनो मोक्षोपायं चिन्तयन् सरः प्राप्तः। ततो राक्षसेन अभिहितम्,-“भो ! यावदहं स्नानं कृत्वा देवतार्च्चनविधिं विधाय आगच्छामि तावत् त्वया अतः स्थानात् अन्यत्र न गन्तव्यम्”। तथानुष्ठिते द्विजः चिन्तयामास । “नूनं देवतार्चनविधेरूर्ध्वं मामेष भक्षयिष्यति। तत् द्रुततरं गच्छामि येन एष आर्द्रपादो न मम पृष्ठम् एष्यात्”। तथानुष्ठिते राक्षसो व्रतभङ्गभयात् तस्य पृष्ठं न गतः। अतोऽहं ब्रवीमि-

देव ! किसी वनके निकट चण्डकर्मा नाम राक्षस रहता था। एक समय रात्रिको वनमें भ्रमण करते उसे कोई ब्राह्मण मिला। तब उसके कंधेपर चढकर बोला,-“भो ! आगे होकर चलो”। ब्राह्मणभी भय व्याकुल मनसे उसे लेकर चला तब उससे कमलके मध्यभागकी समान चरणोंको कोमल देख कर ब्राह्मण राक्षससे पूछने लगा-“भो ! इस प्रकार आपके चरण कोमल क्यों है?” राक्षस बोला,-“भो ! यह मेरा व्रत है कि, गीले पाव मैं पृथ्वीको स्पर्श नहीं करता हूं”। यह सुनकर अपने छूटनेके उपायको विचारता हुआ वह सरोवरको प्राप्त हुआ। तब राक्षसने कहा,-“भो ! जबतक मैं स्नानकर देवतार्चन विधि करके आऊ तबतक तुम इस स्थानसे ओर कहीं न जाना”। ऐसा करने पर ब्राह्मण विचारने लगा-“अवश्यही देवार्चन विधिके उपरान्त यह मुझको खा जायगा। सा शीघ्रतासे जाऊ जिससे यह गीले चरण होनेके कारण मेरे पीछे न आ सकेगा”। ऐसा करनेपर राक्षस व्रतभंगके डरसे उसके पीछे गया। इससे मैं कहता हूं-