पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १२५ )

( लाङ्गलयोजनम् )

पुण्याहे लाङ्गलयोजनम् । १

कृषिप्रवृत्तस्य एतत् कर्म उच्यते। पुण्याहे—चन्द्रतारानुकूले दिवसे, नात्र उत्तरायणशुक्लपक्षाद्यपेक्षा। लाङ्गलयोजनं—लाङ्गलस्य—हलस्य योजनं—प्रवर्त्तनं कुर्यात्।

ज्येष्ठया वेन्द्रदैवत्यम् । २

वा—पक्षान्तरे। ज्येष्ठया—ज्येष्ठानक्षत्रेण युक्ते दिवसे, इन्द्रदैवत्यम्—इन्द्रदेवताकं कर्म, कृषिकर्म कुर्यात्। ज्येष्ठानक्षत्रस्य हि देवता इन्द्रः। इन्द्राधीनं च कृषिकर्म; ततः ज्येष्ठानक्षत्रे लाङ्गलयोजनं प्रशस्तमिति भावः।

इन्द्रं पर्जन्यमश्विनौ मरुत उदलाकाशयपर्कं स्वातिकारीँ सीतामनुमतिं च दध्ना तण्डुलैर्गन्धैरक्षतैरिष्ट्वाऽनडुहो मधुघृते प्राशयेत् । ३

तत्र मातृपूजाभ्युदयिकादि कृत्वा इन्द्रादीननुमत्यन्तान् देवताविशेषान् दध्ना, तण्डुलैः गन्धैः अक्षतैः—यवैः "अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता" इति छन्दोगपरिशिष्टे। इष्ट्वा—नमोन्तैः नाममन्त्रैः यथा इन्द्राय नमः इत्यादिरूपैः बलिहरणेन संपूज्य, अनडुहः—वलीवद्दान् मधुघृते—मधु च घृतं च मधुघृते मिलिते, प्राशयेत्—लेहयेत्।

सीरा युञ्जन्तीति योजयेत् । ४

"सीरा युञ्जन्ति" इति मन्त्रेण दक्षिणोत्तरक्रमेण वलीवद्दौ हले योजयेत्। सम्पूर्णो मन्त्रो यथा—

"सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वितन्वते पृथक्।
धीरा देवेषु सुम्नया। यजुः १२-६७

शुनं सुफाला इति कृषेत् फालं वाऽऽलभेत । ५

शुनं सुफाला इति मन्त्रेण फालं—हलमुखम्, आलभेत—स्पृशेत्। वा—अथवा, अनेन मन्त्रेण कृषंत्—भूमिकर्षणं कुर्यात्।