पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १३३ )

अजायैकपदे स्वाहा, अहिर्बुध्न्याय स्वाहा, प्रौष्ठपदाभ्यः स्वाहा, इत्येतैः पञ्चभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं पञ्च आज्याहुतीर्जुहोति । आज्याहुत्यन्ते इन्द्राय स्वाहेति पायसेन एकाहुतिहोमः । ततः पायसेन स्विष्टकृदादिहोमः ।

प्राशनान्ते मरुद्भ्यो बलिं हरत्यहुतादो मरुत इति श्रुतेः । ४

ततः प्राशनान्ते—स्विष्टकृदादिसंस्रवप्राशनानन्तरं मरुद्भ्यः—वक्ष्यमाणेभ्यः एकोनपञ्चाशत्संख्यकेभ्यः बलिं हरति—बलिं ददाति । बलिदाने कारणमुपन्यस्यति—मरुतः—देवताविशेषाः, अहुतादः—न हुतम् अहुतं, तत् अहुतम् अदन्तीति अहुतादः अर्थात् मरुतां होमो नास्त्येव किन्तु बलिरेव । इति श्रुतेः—अहुतादो मरुत इति श्रुतिवचनात् ।

आश्वत्थेषु पलाशेषु मरुतोऽश्वत्थे तस्थुरितिवचनात् । ५

मरुद्भ्यः कुत्र बलिं दद्यादित्याह—आश्वत्थेषु पलाशेषु—अश्वत्थवृक्षपत्रेषु । कस्मात् ? मरुतः—अश्वत्थे—वृक्षराजे, तस्थुः—स्थितवन्तः इति वचनात् ।

शुक्रज्योतिरिति प्रतिमन्त्रम् । ६
विमुखेन च मनसा । ७
नामान्येषामेतानीति श्रुतेः । ८

शुक्रज्योतिरित्यादिभिः षड्भिः मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं, तथा विमुखेन—मुखोच्चारणभिन्नेन मनसा—मनसा उच्चारितेन “उग्रश्च भीमश्चे”त्यादिना सप्तमेन मन्त्रेण च बलिं ददाति—दद्यात् । एतानि—शुक्रज्योतिरित्येवमादीनि एषां— मरुतां, नामानि— अभिधेयानि इति श्रुतेः—वेदवचनात् ।

ते च नाममन्त्रा यथा— शु० यजुः १७-८० तः—

“शुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योतिष्माँश्च
शुक्रश्च ऋतपाश्चात्यं२हाः । १७-८०
ईदृङ् चान्यादृङ् च सदृङ् च प्रतिसदृङ् ।
मितश्च सम्मितश्च सभराः । १७-८१