पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( २०६ )

सः—सभां प्रविष्टो जनः यदि अयम्—सभापतिः क्रुद्ध इति जानीयात् तं—क्रुद्धम्, अभिमन्त्रयते—अभिलक्ष्य मन्त्रयते क्रोधापनयाय 'या त' इत्यादिना।

मन्त्रार्थः—(प्रजापतिः, अनुष्टुप्, लिङ्गोक्ता देवता, क्रोधापनयने) हे—अमुकनामन् सभापते! ते सभापतेः, या एषा सम्प्रति—वर्त्तमाना, रराट्या—ललाटे भवा, नाशनी—चतुर्वर्गनाशकारिणी ममसंहारकारिणी वा, मन्योः—दीप्तस्य क्रोधस्य तनूः—शरीरम् अस्ति ताम्, सुमेधसः—सुबुद्धयः, देवाः—इन्द्रादयः, ब्रह्मचारिणः—सनकाद्याः मुनयश्च, विनयन्तु—अपनयन्तु। अहं—स्तोता, द्यौः—आकाशरूपः सर्वविरक्तत्वेनातिप्रशस्त इत्यर्थः। पुनश्च अहं पृथिवी—पृथिवीरूपः सर्वसहिष्णुरित्यर्थः। आघाते कृते आकाशः पीडां न लभते पृथिवी पीडां लब्ध्वापि सहते इत्यनयोर्भेदः। तौ—द्यावापृथिव्यौ, अर्थात् तद्रूपोऽहं ते—तव, क्रोधं—कोपं नयामसि—अपनयामि, यथा गर्भम् असह्या—असहमाना, अश्वतरी अमार्गेण गर्भं मुञ्चति। तथाहं ते कोपमचिरादपनयामीति भावः।

अथ यदि मन्येत द्रुग्धोऽयमिति तमभिमन्त्रयते—

तां ते वाचमास्य आदत्ते हृदय आदधे यत्र यत्र निहिता।
वाक् तां ततस्तत आददे यदहं ब्रवीमि तत् सत्यमधरो मत्त्वं ह्यस्वेति। ६

अथ—सभाप्रवेशानन्तरं यदि सभाप्रविष्टः अयम्—सभापतिः, द्रुग्धः—द्रोहकर्त्ता इति मन्येत—जानीयात् तर्हि तं—सभापतिमभिमन्त्रयते—अभिलक्षीकृत्य मन्त्रयते 'तां ते वाच'मित्यादिना मन्त्रेण।

मन्त्रार्थः—(प्रजापतिः, अनुष्टुप्, ईशः, वशीकरणे) हे सभेश! भवान् तां—मद्द्रोहकारिणीं, वाचं—गिरम्, आस्ये—मुखे, आदत्ते—धारयति। तां वाचं ते—तव हृदये, आदधे—अप्ररूढत्वेन स्थापयामि। ते यत्र यत्र—येषु येषु स्थानेषु वाक् निहिता तां वाचं ततः ततः—तस्मात् तस्मात् स्थानात्, आददे—गृह्णामि, मम वशीभूतां करोमीत्यर्थः। अहं