पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ६ )

आचार्य्यमृत्विजंवैवाह्यो राजा प्रियः स्नातक इति । १-३-२

आचार्य्यः—उपनयनपूर्वकं वेदाध्यापकः । ऋत्विक्—श्रौतस्मार्त्त-कर्मसंपादनार्थं वृतो ब्रह्मादिः, वैवाह्यः वरः । राजा अभिषेकादि-गुणयुक्तः प्रजापालने अधिकृतः क्षत्रियः । प्रियः—सखा, स च उत्कृष्ट-जातिः समानजातिर्वा, स्नातकः-ब्रह्मचर्याश्रमात् समावृत्तः, स आचार्य्यस्य अर्घ्यो भवति नान्यस्य । तदुक्तं मनुना—

"तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।
स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥" ३-३

इति—एते षट् आर्घार्हा भवन्ति !

प्रतिसम्वत्सरानर्हयेयुः । १-३-३

प्रतिसंवत्सरान्—प्रतिसंवत्सरमागतान् एतान् आचार्यादीन् अर्हयेयुः-मधुपर्केण पूजयेयुः । न तु संवत्सरात् पूर्वमागतान् ।

यक्ष्यमाणास्त्वृत्विजः । १-३-४

तु - किन्तु, यक्ष्यमाणाः—यज्ञं करिष्यन्तः यजमानाः, ऋत्विजः याजकान् ब्रह्मप्रभृतीन् संवत्सरमध्येऽपि अर्हयेयुः.नात्रसंवत्सरनियमः संवत्सरात् परमपि यागं विना नैते अर्हणीयाः ।

अहणप्रकारो यथा—

आसनमाहार्याह— साधुभवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्त-मिति । १-३-५

यजमानः केनचित् पुरुषेण, आसनं—वारणादिदारुममयीपीठादि आहार्य्य— आनाय्य, आह— वदति "साधुभवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्तमिति" अस्यार्थः—भवान्—अर्च्यः, साधु—सुखम्, आस्ताम्—उपविशतु भवन्तम्-अर्चनीयं वयम्, अर्च्चायिष्यामः—पूजयिष्यामः अत्र बहुवचनं भार्यापुत्रादिसर्व—गृहजनापेक्षम् ।