पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ५६ )

प्रतिमहाव्याहृति वा । १-१५-५

पक्षान्तरमाह—वा— अथवा प्रतिमहाव्याहृति — महाव्याहृतिं प्रति महाव्याहृति विनयति । तेन भूर्विनयामि भुवर्विनयामि स्वर्विनयामि इति त्रिवारं विनयनम् ।

त्रिवृतमाबध्नाति—

अयमूर्जावतो वृक्ष उर्जोव फलिनी भवेति । १-१५-६

त्रिवृतं—त्रिभिर्वर्त्त्यते ग्रथ्यते इति त्रिवृत् वेणी, ण्यन्तात् कर्मणि यक्, तां प्रति, आवध्नाति—पुञ्जीकृतम् औदुम्बरादिपञ्चकं वेण्यां विनियुनक्ति अयमूर्जावत इत्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः, यजुः, फलिनी वन्धने)—हे गर्भिणि अयं सुप्रसिद्धः, वृक्षः—उदुम्बरवृक्षः ऊर्जावान् बलवान् 'अस्य ऊर्जावतः-बलवतः वृक्षस्य ऊर्जीव—सफलशाखेव त्वं फलिनी—फलयुक्ता भव ।

अथाह—वीणागाथिनौ राजानं संगायेतां यो वाप्यन्यो-वीरतर इति । १-१५-७

अथ – औदुम्बरादिपञ्चकस्य वेणीवन्धनानन्तरम् आह—ब्रवीति—हे वीणागाथिनौ—वीणावादनसहितगायनाभिज्ञौ ! युवां राजानं—भूपतिं संगायेताम् — सम्यक् गायेताम् राजविषयकगीतमिति भावः । वा—अथवा यः अन्यः अपि राजव्यतिरिक्तः वीरतरः—प्रकृष्टः वीरः तं सङ्गायेताम् इति ।

नियुक्तामप्येके गाथामुपोदाहरन्ति—

"सोम एव नो राजेमा मानुषीः प्रजाः ।
अविमुक्तचक्र आसीरंस्तीरे तुभ्यमसाविति ॥

एके—एके आचार्याः नियुक्तां—गाने विहितां गाथां—मन्त्रम् अपि उपोदाहरन्ति उप—समीपे उदाहरन्ति—पठन्ति । एतन्मते