पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ६६ )

मन्त्रार्थः ( परमेष्ठी उष्णिक् अवघ्राणे )— हे पुत्र ! त्वा-त्वां प्रजापतेः - ब्रह्मणः, हिंकारेण-स्नेहार्द्रध्वनिना, अवजिघ्रामि - शिरसि चुम्बामि। असौ त्वं-पुत्रः सहस्रायुषा-सहस्रगुणितेन आयुषा-जीवनकालेन, शरदः-वर्षस्य शतं जीव ।

गवां त्वा हिंकारेणेति च त्रिः। १-१८-४

ततः "गवां त्वा हिंकारेण अवजिघ्रामि सहस्रायुषा अमुकशर्मन् जीव शरदः शतम्” इति त्रिः-त्रिवारम् अर्थात् “गवांत्वेति मन्त्रेण सकृत् ] अवघ्राय द्विः तूष्णीम् अवजिघ्रति ।

दक्षिणेऽस्य कर्णे जपति-
“अस्मे प्रयन्धि मघवन् ऋजीषिन् इन्द्र रायो विश्ववारस्य भूरेः ।
अस्मे शतं शरदो जीवसेऽधा अस्मे वीरान् शश्वत इन्द्र शिप्रिन्निति ।
( १-१८-५ )

अस्य पुत्रस्य दक्षिणे कर्णे-दक्षिणकर्णसमीपे जपति 'अस्मे प्रयन्धि इत्यादिमन्त्रम्' ।

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः त्रिष्टुप्, इन्द्रः दक्षिणकर्णजपे)—हे मघवन् इन्द्र ! अस्मे-अस्मैपुत्राय, विश्ववारस्य-विश्वैः-सर्वैः वरणीयस्य, भूरेः-प्रचुरस्य, रायः-धनस्य, अत्र द्वितीयार्थे षष्ठी । एतादृशं धनमित्यर्थः । प्रयन्धि-देहि । अस्मे-अस्मिन् , जीवसे-जीवितुं, शरदः शतम्, अधाः-निधेहि । पुनश्च हे शिप्रिन् इन्द्र ! अस्मे-अस्मिन् , शाश्वतः-दीर्घजीविनः, वीरान्-पुत्रान्, अधाः-स्थापय ।

इन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि चित्तिं दक्षस्य सुभगत्वमस्मे ।
पोषं रयीणामरिष्ठि तनूना ॐ स्वात्मानं वाचः सुदिनत्वमह्नामिति
सव्ये ॥ १-१८-६

ततः सव्ये-वामकर्णे "इन्द्रश्रेष्ठानि" इत्यादिमन्त्रं जपति ।