परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

परिभाषेन्दु-पीयूषम् वैनापुरकरोपाह्नो गोविन्दो नृहरेः सुतः । न्याय-वेदान्त-साहित्याचार्यो राष्ट्रपुरस्कृतः ॥ १ ॥ 'भट्टभट्टा'न्वयोद्भूतं नत्वा गोपालसद्गुरुम् । मध्नाति परिभाषौघं पीयूषप्राप्ति-हेतवे ॥ २ ॥ परिभाषेन्दुशेखरमारभता आचार्यश्रीनागोजीभट्टेन 'प्राचीनवैयाकरणतन्त्रे०' इत्यादिना ग्रन्थसन्दर्भेण एतद्ग्रन्थप्रतिपादयिष्यमाणस्य विषयस्य निर्देशः कृतः । तदनुसारं वाचनिक्यः, न्यायसिद्धाः ज्ञापकसिद्धाश्च परिभाषाः व्याख्येयत्वेन परिगृहीताः दरीदृश्यन्ते । वस्तुतो विचार्यमाणे ग्रन्थकर्त्रा ज्ञापक-न्यायासिद्धा काऽपि परिभाषा व्याख्येयत्वेन न परिगृहीता, तत्र तत्र 'वाचनिक्यैषा' इत्याद्युल्लेखस्तु ज्ञापक-न्याय- सिद्धानामनुपन्यासपर एवेति अपरिभ्रान्ताष्टीकाकृतः ; तथापि वाचनिकीत्वादिना तत्तत्परिभाषाणां विभाजनं नात्यन्तमनुचितम्, बहुभिर्वैयाकरणैस्तथा विभागस्य परिग्रहात् । अत्र वाचनिक्यपि ज्ञापकसिद्धा न्यायसिद्धा च चेदुभयोः सामानाधिकरण्येन विभागासम्भवस्तु कथमपि न शङ्क्यः, उपधेयसङ्करेऽपि उपाधेरसङ्करात्, ज्ञापक- न्यायसिद्ध-'ताच्छीलिकेषु'-इत्यादिवत् । अतोऽस्माभिरपि परिभाषा एतास्तिस्रा विभ- ज्यन्ते-( १ ) वाचनिकी, ( २ ) न्यायसिद्धा, ( ३ ) ज्ञापकसिद्धा चेति भेदात् । एवम् आद्याः द्वितीयाश्च क्रमेण ( क ) सूत्रसिद्धवाचनिकी, ( ख ) स्वतन्त्रवाचनिकी च ; ( क ) लौकिकन्यायसिद्धा, (ख) शास्त्रीय-न्यायसिद्धा चेति भेदात् द्विधा द्विधा विभज्यन्ते । व्याख्येयपरिभाषात्वञ्च 'सङ्केतग्राहकभिन्नत्वे सति शब्दधर्मिक-साधुत्वप्रकारकशास्त्र- जन्याऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितबोधे सहकारित्वेन मुन्यभिप्रेतत्वे सति पाणिन्युच्चरित- भिन्नत्वम्' इत्यन्यदेतत् । ता इमा परिभाषाः कतन्नाम वाचनिक्यः, न्यायसिद्धाः ज्ञापकसिद्धाश्च ? नित्या अनित्या वा ? न्यायसिद्धत्वेऽपि ज्ञापकसिद्धत्वमस्ति न वा ? इत्यादिप्रश्नानां सम्यग् ग्रन्थावगाहनेन जायमानो बोधो झटिति बुभुत्सूनां परीक्षार्थिनाम्, अन्येषाञ्च सुकुमारमतीनां कृते कृच्छ्राय भवेदित्यवधार्य यथासंभवं मानचित्ररूपेण तद्विवरणं विधाय व्याकरण-मन्दाकिनीसमवगाहमानानां चेतांसि अनेन 'परिभाषेन्दुपीयूषेण' शोधपत्रेण परिपोष्यते । यद्यनेन व्यापारेण तेषां स्तोकमप्युपकृतं भवेत्तदा जनोऽयं श्रमस्य साफल्यं मन्येत । शोधपत्रेऽस्मिन् परिभाषाशब्दराशीः अनुपन्यस्य केवलं ग्रन्थानुगृहीता तदीय- क्रमाङ्का एवोपन्यस्ताः । एवं 'विशेष'विभागे भूति-तत्त्वप्रकाशिकयोः, मूलग्रन्थे च

• १० -