परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

११४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- प्रत्यासत्त्या यस्य समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वमानेयं तदर्थं प्रत्यनु- पसर्जनत्वमेवैतत्परिभाषाप्रवृत्तौ निमित्तम्, तेन ‘अतिराजकुमारिः’ इत्यादौ राजकुमारीशब्दार्थस्य अतिशब्दार्थं प्रत्युपसर्जनत्वेऽपि तदर्थं प्रत्यनुपसर्जन- त्वात्तदादिनियमाभावेन ह्रस्वसिद्धिः । इति यावत् । इत्थं च लक्ष्ये परिभाषाप्रवृत्तेरेव ‘यः स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं प्राधान्येनाऽऽह’ इत्यादिमूलग्रन्थोऽप्यञ्जसैवोपपद्यते । अस्या लक्ष्ये प्रवृत्तावपि ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषानिषेध- कत्वमार्थिकं बोध्यमिति प्राहुः । तत्त्वविदस्तु—‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इति प्रयोगदर्शनात् ‘यस्मात्प्रत्ययविधि- स्तदादिप्रत्यय’ इति विभक्तयोगे ‘नेयङुवड्स्वि’त्यतोऽस्त्रीत्यस्य सम्बन्धेन स्त्रीप्रत्ययभिन्ने प्रत्यये गृह्यमाणे तदादेरित्यस्योपस्थित्या स्त्रीप्रत्यये ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषाया अप्र- वृत्तेश्च ‘परमकारीषगन्धीपुत्र’ इत्यत्रेव ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्र’ इत्यत्रापि संप्रसारणं स्यादिति यथाश्रुतमेवावतरणार्थमुपपाद्य, स्त्रीप्रत्ययये तदादिनियमो नेति निषेधः अनुपसर्जनेनैव स्त्रीप्रत्ययेन गृह्यत इति परिभाषार्थः । अत एव उपसर्जने स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमादि’ति कौमुदीग्रन्थोऽपि स्वरसत उपपद्यते । प्रथमकल्पे इवशब्दस्या- न्यत्रान्वयकल्पनं तु न युक्तम् ; इवशब्देन समासस्य नित्यत्वात्तस्य अन्यत्रान्वयासम्भ- वात् । द्वितीयकल्पेऽप्यनुपसर्जन इत्यस्य विधिसूत्रे उपस्थितिमात्रविधानेन दोषवार- णात्तदादिनियमो नेति निषेधविधानस्य वैयर्थ्यापत्तिरिति वदन्ति । यद्यपि कब्लुबन्त-कारीषगन्ध्याशब्देन परमशब्दस्य समासे परमकारीष- गन्ध्याशब्दे उपसर्जनत्वलक्षणभेदेन फलभेदः ; तथापि तस्य रूपस्य भाष्याद्यनुक्तत्वेन विशेषानवधारणात् तस्याकिञ्चित्करत्वमेव । योजने दोष एव, तत्कल्पे ‘ष्यङन्ततदाद्यन्तपूर्वपदस्य सम्प्रसारणमि’ति सूत्रार्थेन परिभाषाया अनु- पसर्जनस्त्रीप्रत्ययविषये लक्ष्येऽतदादौ तदादित्त्वारोपेऽपि सूत्रे तदन्तविधिनिषेधाभावेन ‘अतिकारीष- गन्ध्या पुत्रः’ इत्यत्र सम्प्रसारणापत्तेस्तादवस्थ्यात् । वस्तुतस्तु—द्वितीयकल्पोक्तावतरणग्रन्थयोजनानुसारेणापि ‘परे तु’ मतं सूपपादम् । तथा हि अवतरणग्रन्थे हि ‘येने’त्यस्याध्याहारः । अध्याहृतञ्च करणतृतीयान्तम् । एवञ्च येन कारणेन = येन कारणेन ‘परमकारीषे’त्यादौ सम्प्रसारणं जायते, तेनैव ‘अतिकारीषे’त्यत्रापि सम्प्रसारणं स्यादिति योजनीयम् । केन कारणेनेति चेत् ? परिभाषाया अभावे ‘ष्यङः’ इत्यत्र तदन्तविधिद्वयेनेति बोध्यम् । स्वीकृतायान्तु परिभाषायां पूर्वपदस्व अनाक्षेपे विशेष्यान्तरसत्त्वे धर्मिण उपस्थितौ च मानाभावेन ‘ष्यङन्ततादित्वविशिष्टस्य पूर्वपदस्य’ इत्यर्थेन ‘परमकारीषगन्धी’ति भाष्योदाहरणे सम्प्रसारणस्य, ‘अतिकारीषगन्ध्या पुत्रः’ इत्यत्र सम्प्रसारणाभावस्य चोपपत्तौ न दोष इति बोध्यम् । एतेन अवतरणस्य नावतार्यमाणार्थानपोद्यत्वमिति वदन्तः परास्ताः । इति परिभाषार्थं इति । अत्रापि अल्पे पृथग्वाक्यकरणापत्तिर्बोध्या ।