परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

११८ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २७ ॥ —: ✤ :— सुप्तिङन्तमि'त्यन्तग्रहणमस्यां ज्ञापकम् । न च प्रत्यययोः पदसंज्ञायामपि ‘प्रत्ययग्रहण’-परिभाषया तदन्त- संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति । साक्षात्संज्ञानिष्ठविधेयतानिरूपितो- द्देश्यताप्रयोजकं प्रत्ययमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजकं पदं तदादिशब्दस्वरूपं विशेष्य- मादाय तदन्तोपस्थापकं न भवतीत्यर्थः । साक्षात्पदनिवेशादेव प्रातिपदिकसंज्ञासूत्रे तदन्तविधिसिद्धिः ; अन्यथा कृत्तद्धितप्रत्ययपदानां तदन्तबोधकत्वानापत्तिः । नन्वेवमपि ‘षः प्रत्ययस्ये’त्यत्र प्रत्ययपदस्य साक्षादुद्देश्यताप्रयोजकत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्त्या तदन्तविधौ ‘षण्णामि’त्यादौ षस्येत्वापत्तिः, स्फादौ तदनापत्तिश्चेति चेन्न । तत्र प्रत्ययपदस्य प्रत्ययबोधकसूत्रस्थ-ष्फादिपदबोधकत्वेन प्रत्ययबोधकत्वा- भावेनादोषात् । अन्तग्रहणमस्यां ज्ञापकमिति । न च अन्तग्रहणसत्त्वे ‘प्रत्ययग्रहण’परिभाषया सुप्पदेन सुबन्ततदादेर्ग्रहणेन बहुव्रीहिणा सुबन्ततदाद्यन्तस्य पदसंज्ञा, तदभावे च सुबन्ततदादेरेवेति फलभेद इति वाच्यम् ; ‘यस्मात्प्रत्यय’ इत्यतस्तदादिपदस्यानु- वृत्त्या अन्तग्रहणे सत्यसति वा तदादेरेव पदसंज्ञायां फलभेदाभावात् । केचित्तु—अत्र विशेष्यान्तरस्य अन्तपदस्य सत्त्वेनोपस्थित-तदादेः ‘प्रत्ययग्रहण’- परिभाषास्थ-‘अन्ये तु’-मतरीत्या ‘सुप्तिङन्त’निरूपितविशेष्यत्वेन न फलभेदः । षण्णामित्यादौ षस्येत्त्वापत्तिरिति । न च फलाभावः ; षष्ठादिशब्दे षकारस्य इत्त्वा- पत्त्या ङीषः प्रसङ्गात् ङीपि ङीषि च स्वरे भेदात् षट्ठित्वं तु ‘पञ्चमो’त्यादौ चरितार्थमिति बोध्यम् । न च षष्ठशब्दात् ङीपि ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ इत्यनेन ङीप उदात्तत्वे स्वर- भेदाभावेन इत्संज्ञानापत्तौ फलाभावेन तदन्तविध्यभावप्रसङ्ग इति वाच्यम् ; षष्ठशब्दादाचार- क्विबन्तात् ण्यति ङीषि फलसत्त्वादिति भावः । एवं ‘चूटू’ इत्यादावपि तदन्तविधौ जसादौ इत्त्वानापत्तिः, टीकाशब्दादौ चाऽऽपत्तिरिति बोध्यम् । अदोषादिति । अन्ये तु—‘स्वावयव-षकारावच्छेदेन प्रत्ययस्यैवेत्संज्ञा’ इत्यर्थकरणेन प्रत्यये साक्षादुद्देश्यतायाः सत्त्वात्परिभाषाप्रवृत्तिः सूपपादेति वदन्ति । पदसंज्ञायां फलभेदाभावादिति । नन्वत्र सुप्तिङन्तमिति बहुव्रीहिः, तथा सति अन्तपदार्थे विशेषणतया उपस्थितस्य सुपोन्यत्र विशेषणत्वेन अन्वयायोगात् सुबन्ततदाद्यन्तस्य इत्यर्थोऽसङ्गत इत्यरुचेराह—केचित्त्विति । अन्ये तु मतरीत्येति । ‘विशेष्यान्तरसत्त्वे तस्यैव प्रत्ययपदं विशेषणम् ; विशेष्यान्तरन्तु तदादेः’ इत्युक्तरीत्या इत्यर्थः । सुबन्तान्तस्य तदादेरित्यर्थे- ऽपि न फलभेद इति तात्पर्यम् ।