परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

परि० क्र० विवरणम् विशेषः २४. ‘येन विधिः०’ इति सूत्र- × भाष्ये एतद्घटकतदन्तांशस्य अपवादः पठ्यते, अत इयं वाचनिकी। २६ ‘व्यङः सम्प्रसारणम्०’ तत्र भाष्ये इयं वचनरूपेण पठिता, न तु ज्ञापक- (६.१ १३) इति सूत्रे भाष्ये मुपन्यस्तम्। अस्यां ज्ञापकन्तु ‘यस्मात् प्रत्यय- स्फुटत्वादियं वाचनिकी। विधिः०’ इति विभक्तयोगे ‘नेड्वड्वो०’ (१.४.४) इत्यतः ‘अस्त्री’ इत्यस्यानुवृत्त्या प्रसज्यप्रतिषेधात् ‘प्रधान’न्यायेन प्रधानेऽनुपसर्जने स्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो नेति ‘अस्त्री’ इति निषेधवचनमेव। ३३. ‘येन विधिः०’ इति सूत्रभाष्ये न तु ज्ञापकमुपन्यस्तम्। तत्र ज्ञापकं तु ‘नल्यपि’ वचनरूपेण पठिता। (६.४.६९) इति सूत्रमेव। १०३. ‘सह युक्ते०’ (२.३ १९) केचित्तु ‘तमो वरिवः०’ (३ १.१९) इति सूत्रे इति सूत्रभाष्ये सूत्रवत् ‘सह युक्ते०’ इत्यनेन द्विधा समुपन्यस्तायामस्याम् वचनरूपेण पठिता। आदिमोंऽशो वाचनिकः, अपरांशश्च ‘प्रधाना- प्रधान’न्यायमूलक इत्याहुः। तन्न; ग्रन्थकर्त्राऽस्य मतस्य खण्डनात्। १०४. ‘व्यङः सम्प्रसारणम्’ इति, ‘व्यङः सम्प्रसारणम्०’ इति सूत्रभाष्ये इयं प्रत्या- ‘अदसोऽसेः०’ (८.२.८०) ख्यातेति तु न भ्रमितव्यम्, उपसंहारे अस्या इति च सूत्रे भाष्ये पठिता। अप्रत्याख्यानात्। तथा च भाष्यम्-‘ततो वक्तव्यम्, अन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्यं भवत्युदात्तनिर्देश’ इति। १०८. ‘शाच्छोरन्यतरस्याम्’ × (७.४.४१) इति, ‘लटः शतृ०’ (३.२.१२४) इति च सूत्रभाष्ये स्पष्टा। १११. ‘अङ्गस्य’ (६ ४.१) इति एकदेश्युक्तित्वात्, इष्टसाधनाय कुत्रापि अनुपयुक्त- सूत्रभाष्ये वचनरूपेण त्वाच्च अस्वीकार्यैयमिति ग्रन्थकृतां मतम्। पठिता। १२८ ‘लिट्घभ्यासस्य०’ (६.१.१७) × इति सूत्रभाष्ये प्रत्याख्या- तत्वादियं वाचनिकी।

• १३ -