परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

परि० क्र० विवरणम् नित्याऽनित्यत्वे विशेषः ३७. 'छिन्नपुच्छे शुनि श्वत्वव्यव- अनित्या 'अभीयात्' इति इष्टरूपसिद्ध्यर्थ- हारः' इति न्यायसिद्धा । मस्या अप्रवृत्तिरित्येषा अनित्या । एतदन्तं शास्त्रोद्देशाख्यं प्रथमं प्रकरणम् । ४७. ⎧ 'वालि-सुग्रीवयोर्युद्धमानयोः अनित्ये विस्तरस्तु 'स्वमोर्नपुंसकात्' (७.१.२३) ⎪ भगवता वालिनि हतेऽपि सुग्रीव- इति सूत्रभाष्यस्थे कैयटे द्रष्टव्यः । ⎪ स्य वालितः प्राबल्यं न व्यव- ⎨ हरन्ति, भगवत्सहायेः पाण्डवै- ४८. ⎪ र्जये लब्धेऽपि पाण्डवानां ⎪ प्राबल्यं व्यवहरन्ति च' इति ⎩ न्यायसिद्धे इमे । ५०. मनुष्योऽयं प्रातरुत्थाय प्रथमं अनित्या 'सम्प्रसारणाच्च' (६.१.१०८) इति स्वशरीरकार्याणि करोति, ततः सूत्रभाष्ये अस्या अनित्यत्वव्यवस्थाप- सुहृदाम्, ततः सम्बन्धिनाम्' नात् । ज्ञापकसिद्धापीयम्, 'वाह ऊठ्'- इति न्यायसिद्धा । (६.४.१३२) इति सूत्रे ऊठ्-ग्रहणस्य ज्ञापकत्वात् । ५७. सर्वथा प्रतिबद्धावकाशस्य नित्या 'पूर्वंपर०' (३८) इति परिभाषया सर्वतो बलवत्त्वदर्शनान्न विप- पूर्वपूर्वपेक्षया उत्तरोत्तरस्य बलवत्त्व- रीतशङ्कावकाशः' इति न्याय- प्रदर्शनमुखेन अन्तरङ्गस्य सर्वतो सिद्धा । बलवत्त्वमुक्तम् । अनया च अपवादानां ततोऽपि बलवत्त्वमुच्यते ग्रन्थकृते- त्यवसेयम् । ५८. 'तक्रकौण्डिन्य'-न्यायमूलिकेयम् । ,, सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयताम्, तक्रं कौण्डिन्याय' इति हि तन्न्याय- स्वरूपम् । ५९. 'माठरपरिवेषण'-न्यायमूलिकेयम् । ,, 'सर्वे ब्राह्मणा भोज्यन्ताम्, माठर- कौण्डिन्यौ परिवेविष्टाम्' इति तन्न्याय- स्वरूपम् । ७१. “नहि 'अब्राह्मणमानय' इत्युक्ते ,, केचित्तु- 'ओषदधेश्च विभक्तावप्रथ- लोष्टमानीय कृती भवति' इति मायाम्' (६.१.१३२) इत्यत्र 'विभक्तौ' न्यायसिद्धा । इति अनित्यत्वमस्या द्योतयतीति । तन्न ; तस्य सिद्धार्थनुवाद एव तात्प- र्यात्, भाष्यसम्मतफलाभावाच्च ।

• १५ -