परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

३४-३५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १४३ प्राणिन इति वाच्यम् ; ‘आपोमयः प्राण’ इति श्रुतेरद्भिर्विना ग्लायमान- प्राणानामेव प्राणित्वात् । स्पष्टं चेदं ‘तिष्यपुनर्वस्वोरि’ति सूत्रे भाष्ये । अत एव ‘द्वन्द्वश्च प्राणी’त्यादेः प्राण्यङ्गादीनामेव समाहार इति विपरीत- नियमो न ॥ ३४ ॥ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ॥ ३५ ॥ —: ✤ :— ‘व्यत्ययो बहुलमि’ति सूत्रे भाष्ये बहुलमिति योगविभागेन ‘षष्ठीयुक्त- श्छन्दसी’ति सूत्रे वेति योगविभागेन चैषा साधिता, तेन ‘प्रतीपमन्य, ऊर्मि- र्युद्ध्यति’त्यादि सिद्धम् । ‘युद्धयत्’ इति प्राप्नोति ॥ ३५ ॥ ननु ‘क्षिय’ इत्यादौ इयङ् कथमत आह—

इत्येवंरूपस्य व्यवस्थितविकल्पस्येत्यर्थः । न चैतद्वैकल्पिकत्वज्ञापनेन बहुवचनग्रह- णस्य चारितार्थ्येन उक्तपरिभाषाज्ञापकत्वासंभव इति वाच्यम् ; ‘फल्गुनीप्रोष्ठपदा- नामि’त्यतो नक्षत्रग्रहणानुवृत्तिसंभवे पुनः सूत्रे नक्षत्रग्रहणे नक्षत्रव्यक्तिप्राधान्य एवैतत्प्रवृत्तेर्जातिप्राधान्ये प्रवर्तमानस्य ‘जातिरप्राणिनाम्’त्येकवद्भावस्यात्र विषया- भावेन, व्यक्तिप्राधान्येऽपि पूर्ववदेकतरविवक्षामात्रस्वीकारे बहुवचनग्रहणवैयर्थ्यस्य सूपपादत्वात् । अत एव = बहुवचनग्रहणज्ञापित-परिभाषासत्त्वादेव । उक्तविपरीत- नियमे त्वन्यत्र तिरोहितावयवभेदविवक्षाया अभावेन बहुवचनग्रहणं व्यर्थमेव स्यादिति भावः ॥ ३४ ॥ विकल्पस्य प्रक्रान्तत्वादाह—सर्वे विधय इति । आचार्यैरिति शेषः । विकल्पन्त इति पाठस्तूचितः । मूलमाह—व्यत्यय इति । वेति योगविभागेनेति चेति । एवं चानेन योगविभागेन सर्वेष्टसिद्धौ छन्दसि विकल्पविधायकानि अन्यानि वचनानि निरर्थकानीति ध्वनितम् । तेन=सर्वविधानां वैकल्पिकत्वेन ॥ ३५ ॥ इयङ् कथमिति। सूत्रघटकक्षिशब्दस्य धात्वनुकरणत्वेऽपि धातुत्वाभावादिति भावः।

बहुवचनग्रहणं व्यर्थमिति । तिष्यपुनर्वसुशब्दस्य व्यक्तिप्राधान्ये एकवद्भावा- प्राप्त्या व्यावर्त्याभावेन बहुवचनग्रहणेन ज्ञापितेऽपि स्वांशे चारितार्थ्याभावेन ‘यावता विने’ति न्यायेन प्राण्यङ्गादीनां समाहार एवेति नियमकल्पनस्य ‘जातिरप्राणिनामि’त्यत्र व्यवस्थितविभाषा- श्रयणस्य ‘चार्थे द्वन्द्वः’ इत्यत्रोभयविवक्षायाश्च बहुवचनग्रहणेन ज्ञापनमिति बोध्यम् ॥ ३४ ॥ अनुकरणत्वञ्च—स्वसदृशबोधतात्पर्यकोच्चारणविषयत्वम् । अनुकार्यत्वञ्च—स्वसदृश-