परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१७६ परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे- तच्च न, संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणात् । 'पञ्चे'त्यत्र निषेधस्तु स्त्रियां यत् प्राप्नोति तन्नेति व्याख्यानसामर्थ्येन भूतपूर्वषट्त्वमादायेति बोध्यम् । अत एव कृतिलुग्ग्रहणं चरितार्थम् । 'वृत्रहभ्यामि'त्यादौ पदत्व- निमित्तकत्वेऽपि नलोपस्य बहिरङ्गत्वभावात् । भ्यामः पदसंज्ञानिमित्त- त्वेऽपि नलोपस्य तन्निमित्तकत्वाभावात् । परम्परया निमित्तत्वमादाय बहिरङ्गत्वसंश्रयणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदं 'नलोपः सुबि'ति सूत्रे भाष्य इति तत्रैव भाष्य-प्रदीपोद्योते निरूपितम् । अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं व्याख्यानसामर्थ्येनेति । तत्स्वभावेनेत्यर्थः । एतेनैतद्व्याख्यानं 'प्रियपञ्चानं द्रौपदीं पश्ये'त्यत्र डाब्व्यावृत्तये चरितार्थमित्यपास्तम् । केचित्तु-डाब्विधायक-'न षडि'त्यनुवर्त्य डापोऽपि निषेध इति वदन्ति । भूतपूर्वेति । पूर्वं भूतं स्थितं षट्त्वं स्थानिवद्भावेन आदायेत्यर्थः । षट्त्वं तु सङ्केतसम्बन्धेन षट्पदवत्त्वमतो न अनल्विधावि'ति निषेधविषय इति भावः । अत एवेति । संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्य अनाश्रयणादेवेत्यर्थः । वृत्रहभ्यामिति । वृत्रेति पृथक् पदम्, हभ्यामिति प्रकृतोपयोगि वर्तमाने उपपदरहिताद्धन्-धातोः क्विप्ये- तद्रूपम्, तेन 'ब्रह्मभ्रूणे'ति नियमाक्रान्तं नेति भावः । एतेन नलोपस्य वृत्रहन्निति समुदायापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वमेवेत्यपास्तम् । जातमिति । एतत्फलं वक्ष्यमाणं 'पचावेदमिति बोध्यम् । ननु 'इत ऐरि'ति न्यासेनैतद्व्यावृत्तिसिद्धेरत्र न दोषः । न च नेरेत्वापत्तिः ; इकारोच्चारणसामर्थ्यात् उत्त्वस्येवैलस्यापि बाधसम्भवात् । न च गौरवाद् मेर्नेरिति न कृतमिति वाच्यम् ; सामर्थ्यादित्यस्य 'तककौण्डिन्य'न्यायेन तद्बाधादित्यर्थेनादोषात् । यत्तु-'मेर्निरिति मकारस्य नकारादेशे कर्तव्ये इकारान्तादेशविधानसामर्थ्यात् 'इत ऐरि'त्यस्य बाध इति । तन्न ; परशब्दमुच्चार्य विहितकार्याभावेन 'आदेः परस्ये'त्यस्याप्रवृत्त्या मकारस्य नकारादेशासम्भवात् । अत एव 'नित्यं ङित' इत्यत्र तदप्रवृत्तिरिति चेन्न । 'पचावेदम्' इत्यादौ 'आमेत' इत्यस्य दुर्वारत्वात् । अशब्दादाचारक्विबन्ताल्लटि कर्मव्यतिहार उत्तमपुरुष इटि निष्पन्नेन एशब्देन पचावेत्यस्य आख्यातमिति समासे पुनः सुशब्देन पचावैशब्दस्य समासे नपुंसकह्रस्वे 'सुपचावि' इत्यत्रैत्वापत्त्या 'इत ऐ' इति न्यासस्य कर्तुमशक्यत्वेन 'पचावेदमि'त्यत्रैतद्वार णाय जातबहिरङ्गासिद्धत्वस्याऽऽवश्यकत्वात् । न च प्रतिपदोक्तैकारग्रहणेनादोष इति वाच्यम् ; 'एधस्व, पचावेभ्य' इत्यत्र बहुवचन इत्येकारस्यापि प्रतिपदोक्तत्वेनैवापत्तेः । पचावैशब्दस्येति । वस्तुतः- इदं चिन्त्यम्; कृते एकादेशे तदादित्वेन समासग्रहणस्य विध्यर्थत्वसम्भवनया नियामकत्वोक्तिपरकभाष्यात् ईदृशानां लक्ष्याणामनभिधानात् ।