परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१८६ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- अकारान्तोपसर्गेऽनकारान्ते चोपपदे वहेर्वाहिर्वा ण्विविचौ अनभिधाना- न्नस्त एव। वायूहैत्यादि तु ऊहतेः क्विपि बोध्यम्। धातूनामनेकार्थत्वान्न 'प्रादूहोढे'त्यस्यापि प्रवृत्तिः। न च कार्यकालपक्षे त्रिपाद्यामेतत्प्रवृत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम्; पूर्वं प्रति वस्तुतः—प्रत्ययत्वस्य सङ्केतसम्बन्धेन प्रत्ययपदरूपतया तस्योत्थिताकाङ्क्षत्वे मानाभावः। किञ्च तस्योत्थिताकाङ्क्षत्वेऽप्यन्यत्र उत्थिताकाङ्क्षे पुत्रत्वादौवाकाङ्क्ष्य- माणस्य देवदत्तादेरन्वयस्येवात्रापि आकाङ्क्ष्यमाणाङ्गस्यैव प्रत्ययपदार्थेऽन्वयः स्यात्, न तु प्रत्ययस्याङ्गपदार्थे। तथा चाङ्गसम्बन्धिप्रत्ययपरकेक इत्यर्थे 'नाजानन्तर्य'परि- भाषाप्रवृत्तिर्दुर्वारैव। अङ्गपदार्थस्य प्रत्ययघटितत्वेनोपस्थितत्वात् प्रत्ययस्य अङ्गपदार्थे- ऽन्वय इति तु कथञ्चिद् युज्येत वक्तुम्। वस्तुतस्तु—'येन नाव्‍यवधानमि'ति न्यायेनैकवर्णव्यवधाने गुणशास्त्रस्य प्रवृत्ति- स्वीकारेऽपि 'नाजानन्तर्य'परिभाषाया व्यवधाने प्रवृत्तिस्वीकारे मानाभाव इति समाधानं वक्तुं युक्तम्। वहेर्वाहि.रति। 'वेह्वः वाह्व्' इत्यत्र दन्त्योष्ठ्यादौ इत्यपरे इत्युक्ततया तस्य वाहे- र्ग्रहणमत्र बोध्यम्। णिजन्त