परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

परि० क्र० विवरणम् नित्याऽनित्यत्वे विशेषः ३२. 'पूर्वात्सपूर्वादिनिः' इत्येकं सूत्र- नित्या गणे पूर्वशब्दं प्रपठ्य 'इष्टाद्यन्तेभ्यः मकृत्वा 'पूर्वादिनिः' (५.२.८६) इनिः' इति वक्तव्ये, 'पूर्वादि निः', 'सपूर्वाच्च' (५.२.८७) इति 'सपूर्वाच्च' इति सूत्रकरणमस्यां सूत्रकरणमस्यां ज्ञापकम् । ज्ञापकमिति ग्रन्थतत्त्वमाहुर्भूतिकृतः (पृ० १३७) । ३६. 'क्षियो दीर्घात्' (८.२.४६) अनित्या अनित्यत्वञ्च प्रातिपदिकत्वनिबन्धन- इति सूत्रे 'क्षिय' इति इयङ्- विभक्तिप्रत्ययस्य धात्वनुकारि- निर्देशो ज्ञापकः । क्षिशब्दे करणाद् बोध्यम् । ४१. 'वृद्धभ्यः स्यसनोः (१.३.९२) नित्या अत्र 'अनुदात्तङित०' (१.३.१२) इत्यत्र विभाषया अतङ्-विधानं इत्यादिसूत्राणि विधायकान्येव, न (परस्मैपदविधानम्) ज्ञापकम् । तु नियामकानि । एवम् एकवाक्यता- पक्ष एव साधीयान्, न तु भिन्न- वाक्यतापक्ष इति ग्रन्थकृतां मतम् । विस्तरस्तु १६० पृष्ठे द्रष्टव्यः । ५१. 'षत्वतुकोरसिद्धः' (६.१.८६) × भाष्यकृताऽस्या अनावश्यकत्वेन इति सूत्रे 'तुक्'ग्रहणं ज्ञापकम् । प्रत्याख्यानादियमस्वीकार्या । टीका- कृता चास्याः १९९ पृष्ठे 'वस्तुतः' इति प्रतीकेन स्वीकारा‌र्हत्वं साधितं ततोऽवसेयम् । ५२. 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' (७.२.८७) नित्या वार्तिकरीत्या तदर्थस्य स्वारसिकत्वेन इति सूत्रं तत्र 'मपर्यन्तस्य' ज्ञापकसिद्धा । भाष्यरीत्या तु वाच- इत्यनुवृत्तिर्वा ज्ञापिका । निकी एवेयम्, इत्यपि मतं २०९ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । ५३. 'नेन्द्रस्य परस्य' (७.३.२२) " परिभाषायाम् 'एकदेशे'ति पदं इति वृद्धिनिषेधसूत्रमस्या सन्धिकार्यस्यापि उपलक्षणम्, तेन ज्ञापकम् । 'रात्रिमटः' इत्यादौ मुमः पूर्वं यणो न । ५४. 'अदो जग्धिः' (२.४.३६) इति " × सूत्रे 'ल्यप्'ग्रहणं ज्ञापकम् । ५५. अभ्यासस्यासवर्णे (६.४.७८) अनित्या अनित्यत्वञ्चास्याः 'च्छ्वोः शूठ्' इति समग्रं सूत्रं ज्ञापकम् । (३.४.१९) इति सूत्रे सतुक्निर्देशात् केचित्तु-अत्र सूत्रे 'असवर्ण'- ज्ञाप्यते । ग्रहणं ज्ञापकमाहुः ।

• २२ -