परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

२३८ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-

तदप्राप्तियोग्येऽचरितार्थं ह्येतस्य बाधकत्वे बीजम् ।

तदप्राप्तीति । तच्च चतुर्विधम्—( १ ) तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यम्, ( २ ) तदप्राप्तियोग्ये- ऽचारितार्थे सति कृते चारितार्थ्यम्, ( ३ ) तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्ये सति कृते- ऽचारितार्थ्यम्, ( ४ ) तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्ये सति अपवादशास्त्रप्रवृत्त्युत्तरमुत्सर्ग- शास्त्रप्रवृत्तौ अपवादशास्त्रप्रणयनवैयर्थ्यसम्भावना चेति । अत्र तदप्राप्तियोग्यं च तद्वि- धेयाघटितं बोध्यम्, तेन तद्विधेयघटिते तदप्राप्तियोग्येऽपवादत्वेन जिघृक्षितशास्त्रस्य चारितार्थ्येऽपि न क्षतिः। तत्राऽऽद्येन बाधबीजेन उत्सर्गस्य पूर्वमप्रवृत्तिरित्येव बाधः । तथा च उत्सर्गशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नेऽपवादशास्त्रप्रवृत्तियोग्यलक्ष्यघटकाति- रिक्तत्वेन सङ्कोचः; यथा— सम्बुद्धौ चे'त्यस्य हल्ङ्यादिसूत्राप्राप्तियोग्येऽचारि- तार्थ्येन एतत्प्रवृत्तियोग्यलक्ष्यघटकातिरिक्तत्वेन हल्ङ्यादिशास्त्रीय-सुपदार्थे सङ्कोचात् 'रमा + स्' इत्यत्र हल्ङ्यादिसूत्राप्राप्त्या अनेनैत्वे 'एङ्घ्रस्वादि'ति सुलोपसिद्धिरिति भाष्ये स्पष्टम् । न चात्र द्वितीयबाधबीजेन निर्वाहः; तस्य बीजस्य हल्ङ्यादिसूत्र- विषयेऽप्रवृत्तिस्वीकारात् । अत एव 'अनडुवानि'त्यत्र सुलोपसिद्धिः; अन्यथा 'साव- नडुह' इत्यनेन हल्ङ्यादिलोपस्य द्वितीयबाधबीजेन बाधापत्त्या नुमुत्तरं हल्ङ्यादि- लोपानापत्तेः । 'आमि सर्वनाम्नः सुडि'त्यस्य नुडप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यात्कृतेऽपि नुटि 'यदागम'- न्यायेन चारितार्थ्याच्च द्वितीयबाधबीजेन सुटा नुतो बाधसिद्धिः । एतद्बाधश्च उत्सर्ग- शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्ने स्वविहितकार्याश्रयातिरिक्तत्वेन सङ्कोचरूपः । तथा च ह्रस्वनद्याप' इत्यत्राऽऽम्पदार्थे 'आमि सर्वे'ति शास्त्रविहितसमुदायातिरिक्तत्वेन सङ्कोचात् 'सर्वेषामि'त्यत्र सुडुत्तरं न नुट् । एवमत्र प्रथमबाधबीजस्य सत्त्वेन सुट्प्रवृत्तियोग्यलक्ष्यघटकातिरिक्तत्वेन आम्पदार्थे सङ्कोचात् सुटः पूर्वमपि न नुडिति बोध्यम् । एतदेव तक्रकौण्डिन्य-न्यायस्वरूपम् । तृतीयबाधबीजेन तु प्रथमबाधबीजप्रयोज्य-सङ्कोचरूपघटकस्वप्रवृत्तियोग्यार्थे स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नेति विशेषणदानरूपसङ्कोचः क्रियते । तथा च 'ङेरामि'ति शास्त्रस्य 'याडाप' इति शास्त्राप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्येन कृते याटि निर्दिश्यमानस्य याटा व्यवधानादचारितार्थ्येन च 'याडाप' इति शास्त्रीय-ङिद्वचनपदार्थे आम्विधायक- शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नो य आम्शास्त्रप्रवृत्तियोग्यस्तदतिरिक्तत्वेन सङ्को- चात् याटः पूर्वमाम्सिद्धिः, कृते त्वामि सङ्कुचितोद्देश्यतावच्छेदकस्य 'रमा + आम्' इत्यत्र सत्त्वेन 'याडाप' इत्यस्य प्रवृत्तिः सुलभवै । यद्यप्यत्र प्रथमबाधबीजेन निर्वाहः; तथापि 'अयज + इ + इन्द्रमि'त्यत्र 'आद्गुण' इत्यस्य प्रवृत्तये एतस्या- ऽऽवश्यकत्वम् । अन्यथा इट इकारस्य 'अकः सवर्णे' इति शास्त्रप्रवृत्तियोग्यत्वेन गुणस्याप्रवृत्त्याऽऽपत्तेः । मन्मते तु 'आद्गुण' इत्यत्र 'अकः सवर्ण' इति शास्त्रीय- सवर्णाज्ब्यवहितपूर्वत्वविशिष्टाक्त्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नो यः स्वप्रवृत्तियोग्य- स्तदतिरिक्ताद् अवर्णात् अगव्यवहितपरसवर्णाज् रूपस्वप्रवृत्तियोग्यातिरिक्ते अचीत्येवंरूप- स्यैव वा सङ्कोचस्य प्राप्त्या 'अयज + इ' इत्यत्र 'आद्गुण' इत्यस्य दुर्वारेत्वेन