परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

६३-६५प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २४९ .इत्यस्य बुद्ध्याऽऽरूढा भवन्तीत्यर्थः । 'अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थ' इति न्यायस्य तु नात्र प्राप्तिः, अन्तादेशाप्राप्तिविषये चारितार्थ्याभावात् ॥ ६३ ॥ लक्ष्यैकचक्षुष्कस्तु तच्छास्त्रपर्यालोचनं विनाऽप्यपवादविषयं परि- त्यज्य उत्सर्गेण लक्ष्यं संस्करोति, तस्यापि शास्त्रप्रक्रियास्मरणपूर्वकप्रयोग एव धर्मोत्पत्तेः ; तदाऽऽह- प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते ॥ ६४ ॥ -: ❖ :- तत इत्यस्य अपवादशास्त्रपर्यालोचनात् प्रागपीत्यर्थः । प्रकल्प्येत्यस्य परित्यज्येत्यर्थः । अत एव प्रातिपदिकार्थसूत्रे भाष्ये 'इदं द्वयमप्युक्त्वा न कदाचित्तावदुत्सर्गो भवत्यपवादं तावत्प्रतीक्षत' इत्यर्थकमुक्तम् ॥ ६४ ॥ एतन्मूलकमेव नवीनाः पठन्ति- उपसञ्जनिष्यमाणनिमित्तोऽप्यपवाद उपसञ्जातनिमित्तमप्युत्सर्गं बाधत इति ॥ ६५ ॥ -: ❖ :- यत्तु अभ्यस्तसंज्ञासूत्रे कैयटेन प्रकल्प्य चेति प्रतीकमुपादाय यथा न उत्तरपरिभाषां लक्ष्यैकचक्षुष्कपरतया योजयितुमवतारयति -लक्ष्यैकचक्षुष्क इति । लक्षणज्ञानमन्तराऽपि यस्य लक्ष्यसाधुत्वपरिज्ञानं स इत्यर्थः । धर्मोत्पत्तेरिति । “एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग् भवती'ति श्रुतिप्रामाण्यादित्यर्थः । अत एवेति । अधिकारिभेदेन द्वयोः परिभाषयोर्व्यवस्थापनादेवेत्यर्थः । प्रातिपदि- कार्थसूत्रे भाष्य इति । 'देवदत्तः पचती'त्यत्र अपवादभूतयोः शतृ-शानचोः प्रवृत्तिविषय- तया तिङाऽनुत्पत्तौ तिङाऽनभिधानाभावेन 'अभिहिते प्रथमे'त्यस्य विषयाभावात् प्रथमाया अनुत्पत्तिप्रसङ्ग इति शङ्कां समर्थयितुं “न चापवादविषये उत्सर्गोऽभिनि- विशते, पूर्वं ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः । प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते । न तावदत्र कदाचित्तिङादेशा भवन्ति, अपवादी शतृ-शानचौ तावत् प्रतीक्षत” इत्युक्तम् ॥ ६५ ॥ नवीना इति । दीक्षितादय इत्यर्थः । उपसञ्जनिष्यमाणेति । उत्सर्गशास्त्रप्रवृत्त्य- भावसम्भावनाप्रयोज्या यत्रापवादप्रवृत्तिसम्भावना, तत्र पूर्वमुत्सर्गो न प्रवर्तते इत्यर्थः । अनेन च न्यायेन भविष्यदपवादविषयातिरिक्तत्वेन उत्सर्गशास्त्रे सङ्कोचः, तेन 'दधती'त्यत्र भविष्यदपवादविषयसत्त्वेन 'झोऽन्त' इत्यस्याप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । ३२