परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

६६-६७ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २५३ बाध्यते । पूर्वोपस्थितनिमित्तत्वरूपान्तरङ्गत्त्वविषय इदम् । यत्तु आगमादेशयोर्न बाध्यबाधकभावो भिन्नफलत्वात्, अत एव ब्राह्म- णेभ्यो दधि दीयतां कम्बलः कौण्डिन्याये'त्यादौ कम्बलदानेन न दधिदान- बाध इति ‘च्छ्वोर्डि’ति सूत्रे कैयटः । तन्न ; अपवादो नुग्दीर्घत्वस्येति ‘दीर्घो- ऽकित' इति सूत्र-भाष्यविरोधात् ॥ ६६ ॥ ननु 'अजीगणदि'त्यादौ गणेरीत्वं निरवकाशत्वाद्वलादिःशेषं बाधेत ; तन्नाऽऽह— रूपव्याप्यतावच्छेदक सम्बन्धस्वीकारेण तत्सम्बन्धेन उद्देश्यतावच्छेदकवत्येव तत्त- च्छास्त्रप्रवृत्तेः स्वीकारादिति दिक् । अन्ये तु—दीर्घस्यापवादत्वाभावेऽपि यण्-गुणयोः परत्वात्तेन बाधसिद्धि- रित्याहुः । नन्वेतत्परिभाषास्वीकारे वशब्दादाचारक्विबन्तात्कर्तरि क्विपि 'ऊरि'त्यत्र समानाश्रये चरितार्थस्य ऊठः 'अक्षद्यू'रित्यान्तरङ्गत्वाद्विलोपापत्तिरिति चेत्तत्राऽऽह— पूर्वोपस्थितनिमित्तत्वेति । "इण्ङिशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वादि'त्यादिवार्तिकानुसारेण तथाकल्पनादिति भावः ॥ ६६ ॥ निरवकाशत्वादिति । गणरूपाभ्यासस्येत्वं स्यादित्यर्थंसत्त्वेन हलादिःशेषो- त्तरमीत्वाप्राप्तेस्तत्त्वम् । एवञ्चेत्त्वे गुणे 'अजेगणदि'ति स्यादिति भावः । न च गुणो- त्तरमभ्यासह्रस्वे 'दीर्घो लघोरि'ति दीर्घेणेष्टसिद्धिरिति वाच्यम् ; अग्लोपित्वेन दीर्घा- प्राप्त्या उक्तरूपासम्भवात् । वस्तुतस्तु—दीर्घविधानसामर्थ्येन विकारमात्रस्य बाधेन 'अज् + ई + गणादि'- त्यस्याऽऽपत्तिरत्र बोध्येति दिक् । ईत्वाप्राप्तेरिति । न च स्थानिवत्त्वेन गणरूपाभ्यासत्वं लभ्यमिति वाच्यम् ; 'अनल्- विधौ' इति तन्निषेधात् । आनुमानिकस्थान्यादेशभावेन तु न लभ्यम्, यस्यार्थवत्येव विश्रान्त्या- ऽभ्यासस्य अनर्थकत्वात् । 'एकदेशविकृत'न्यायेन तु न लब्धुं शक्यम् ; अक्तपरिमाणत्वात् । स्वीकृतायान्तु परिभाषायां गणे रीत्वेन बाधाभावात् पूर्वं हलादिःशेषेण नकारनिवृत्तौ ततो गणे रीत्वे 'अजीगणत्' इत्यस्य सिद्धिः । न च हलादिःशेषोत्तरं गणरूपाभ्यासाभावात् कथमीत्वमिति वाच्यम् ; सूत्रारम्भसामर्थ्यात् गुणसम्बन्ध्यभ्यासैकार इत्यर्थे णलोपोत्तरमपि गणसम्बन्ध्यभ्यास- त्वाक्षतेः । प्रकृतपरिभाषास्वीकारात् प्राक् तु न वैयधिकरण्येनान्वयः सम्भवति, सामानाधि- करण्येनान्वये सम्भवति वैयधिकरण्येनानन्वयात् । दीर्घविधानसामर्थ्येनेति । दीर्घेकारविधानेति तदर्थः ।