परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

३०४ परिभाषेन्दुशेखरः [३ प्रकरणे- एवमेव— आतिदेशिकमनित्यम् ॥ ९९ ॥ -: ॐ :- सर्वविधिभ्यो लोपविधिरिड्विधिश्च बलवान् ॥ १०० ॥ -: ॐ :- इत्यादि भाष्यानुक्तं बोध्यम् । ‘स्वायम्भुवमि’त्यादि लोकेऽसाध्वेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ९९-१०० ॥ यदपि ननु हन्तेर्यङ्लुक्याशीर्लिङि वधादेशो न स्यादत आह— आतिदेशिकमनित्यमिति । अत्र च ‘लोटो लङ्वदि’त्यतिदेशो ज्ञापकः । अन्यथा ङ्लोङित्युक्तेऽपि ङित्कार्यान्निर्वाहे तद्वैयर्थ्यापत्तिः । तेन ‘जुह्वत्वि’त्यत्र ‘सिजभ्यस्ते’ति जुस् नेति—प्राञ्चः । वस्तुतः—सिच्साहचर्यादभ्यस्तादपि अनतिदिष्टङित्त्ववतो लकारस्य स्थाने जायमानस्य झेर्जुसित्यर्थस्वीकारेण उक्तदोषाभावादेतस्या आनर्थक्यं भाष्यानुक्तत्वेन अप्रामाण्यं चेति भावः । लोपविधिरिति । अत्र ज्ञापकञ्च ‘नाग्लोपो’त्यत्र प्रत्याहारग्रहणमिति—प्राञ्चः । वस्तुतः—तस्य वृद्धेर्लोपो बलीयानिति विशेषांशज्ञापकताया भाष्यकृतोक्तत्वेन सर्वविधिभ्यो लोपविधेर्बलवत्त्वे प्रमाणाभाव इति भावः । इड्विधिरिति । अत्र ज्ञापकं च ‘नेड्बशी’त्यत इटोऽनुवृत्तौ पुनः ‘अर्धधातुकस्ये’- त्यत्रेड्ग्रहणमिति—प्राञ्चः । वस्तुतः—तस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यातत्वात् अर्थान्तरसङ्ग्रहाय तदावश्यकत्वस्य उपवर्णितत्वाच्चोक्तार्थज्ञापकत्वासम्भव इति बोध्यम् । लोकेऽसाध्वेवेति । वेदे तु तन्वादित्वादुवङ् सिद्ध्यति । एवं ‘वृत्रं हनति, वृत्रहे’त्यत्र ‘बहुलंञ्छन्दसी’ति शपो लुगभावो बोध्यः ॥ ९९-१०० ॥ वधादेशो न स्यादिति । लिङ्प्रकृतेः समुदायस्य हन्त्वाभावादुत्तरखण्डस्य तदा- दित्वाभावात् पूर्वखण्डस्य लिङ्परकत्वाभावादिति भावः । तन्न; तन्न्यायस्य ज्ञापकस्थले अप्रवृत्त्यङ्गीकारात् । तत्राधिकरणे सत्रयागे सर्वे एव यजमानास्तर्हि विरोधे आर्त्विजं बाध्यतेति ये यजमानास्ते ऋत्विज इति प्रत्यक्षविहितेन आर्त्विज्यस्यैव बलवत्त्वं याजमानस्य चोदकप्राप्तत्वादित्युक्तम् । एवमत्र प्रत्यक्षविहितेन इकारेण अकारोच्चारणं बाध्यत नेत्, ज्ञापकपरसकलभाष्योच्छेद एव प्रसज्येत । अत एव द्वितीयोऽपि न, सूत्रभेदं तमुपाचरन्ती- त्यादिना ‘अच उपसर्गात्त’ इति सूत्रभाष्येण तिरस्कृतत्वात् ॥ ९४-९८ ॥