परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३७ निमित्तकारणमात्रपरं, प्रमाणाभावादित्यर्थः । ननु ‘क्ङिति चे’ति सूत्रे परसप्तम्या- श्रयणेऽपि ‘रोरवीती’त्यत्रान्तरङ्गप्रतिषेधदृष्ट्या बहिरङ्गगुणस्यासिद्धत्वेन बाधायोगात् तन्निमित्तग्रहणं न कार्यम्, एवं ‘कवयती’त्यत्रापि आचारक्विब्निमित्तकगुणनिषेधो नेति ‘अध्येते’त्यादौ ‘क्ङिति चे’त्यस्याप्राप्तिः । न च परसप्तम्याश्रयणे ‘भिन्नमि’त्यत्र दकारेण व्यवधानाद् गुणनिषेधो न स्यादिति वाच्यम् ; क्नोः कित्त्वसामर्थ्येनैक- वर्णव्यवधानेऽपि निषेधप्रवृत्तिस्वीकारात् । न च ‘भवत’ इत्यादौ अकारव्यव- धानेऽपि गुणनिषेधः स्यात्, निषेधस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वन्तु न, ‘निषेधाश्च बलीयांस’ इत्यनेन तद्बाधादिति वाच्यम् ; वर्णपदेन हल्वर्णस्य ग्रहणेनादोषात् । न च ‘अक्षैष्टामि’त्यत्र सकारेण व्यवधानाद् वृद्धिनिषेधः स्यादिति वाच्यम् ; धात्वव- यवहल्वर्णस्य ज्ञापकसाजात्यात्तत्र ग्रहणादिति चेन्न । ‘गुते’त्यत्र ङानिमित्तकगुण- निषेधानापत्त्या धात्ववयवेत्यादि-सङ्कोचासम्भवेन ‘भवत’ इत्यादौ गुणनिषेधापत्तेः परसप्तम्याश्रयणस्य अशक्यत्वात् । केचित्तु—‘क्ङिती’ति परसप्तम्येव, क्योः कित्त्वसामर्थ्येन गुणवृद्धिनिमित्त- प्रत्ययभिन्नहल्व्यवधानं सह्यते, तेन ‘अक्षैष्टामि’त्यत्र वृद्धिनिमित्तहल्व्यवधानान्न वृद्धिनिषेधः । अत एव निमित्तसप्तमीवादिनस्तव मतेऽपि वृद्धिनिषेधो न ; अन्यथा ‘तां’रूपङिन्निमित्तकत्वेन वृद्धेर्निषेधो दुर्वार एव स्यात् । ‘गुते’त्यत्र गुणनिमित्त- भिन्नतकाररूपहल्व्यवधानाद् गुणनिषेधश्च सिद्धः । एवञ्च ‘अध्येते’त्यादौ परिभाषा- प्रमाणाभावादित्यर्थ इति । परिभाषाभावे निमित्तपदेन षष्ठ्यन्त-सप्तम्यन्त-पञ्चम्यन्त- पदप्रयोज्यविषयताश्रयमात्रस्य ग्रहणेन प्रकृतिरूपङित्पर्याप्त-षष्ठ्यन्तपदप्रयोज्याङ्गत्वावच्छिन्न- निमित्ततामादायापि गुणनिषेधः स्यादिति भावः । अन्तरङ्गप्रतिषेधदृष्ट्येति । न च ‘निषेधाश्च बलीयांसः’ इति परिभाषया निषेध एव स्यादिति वाच्यम् ; तस्या निषेधशास्त्रस्य दुर्बलत्वे एव प्रवृत्तेः, प्रकृते च निषेधस्यान्तरङ्गत्वेन सब- लत्वात् । अत एव ‘प्रेद्धा’ इति भाष्यं सङ्गच्छते । तत्र हि ‘न धातुलोपः’ इति सूत्रे ‘इक्’परिभाषाया अनुपस्थितौ ‘आद्गुणः’ इति गुणस्य निषेधः स्यादित्याशङ्क्य, अन्तरङ्गे निषेधे कर्तव्ये वर्णद्वया- पेक्षस्य बहिरङ्गस्य गुणस्यासिद्धत्वान्न निषेधः’ इति समाहितम् । सबलत्वेऽपि परिभाषाप्रवृत्तौ तद्भाष्यासङ्गतेः । कवयतीति । ननु गित्साहचर्यात् क्ङितोऽपि धातुत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकप्रत्ययस्य ग्रहणेन प्रकृते क्विपः प्रातिपदिकत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्वेन निषेधाप्राप्तेरिति चेन्न । ‘ग्रामणयति’ इत्यस्य उपलक्षकत्वात् ग्रामणीरिति कर्तृक्विबन्तादाचारक्विपि धातुसंज्ञायां लडादिषु प्रत्ययलक्षणेन कर्तृक्विपो विद्यमानतया तस्य धातुत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकत्वेन निषेधप्राप्तेः । हल्वर्णस्य ग्रहणेनादोषादिति । ननु हल्वर्णव्यवधाने निषेधप्रवृत्ति-स्वीकारे ‘भी’धातोर्घञर्थे कप्रत्यये इयङि ‘भिय’ इति जाते, तस्मादाचारक्विबन्तात् क्वनिपि अल्लोप- यलोपयोः ‘भिवे’ति जाते अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन अकारबुद्धौ हल्वर्णव्यवधानाभावेन निषेधाप्राप्तौ ‘पुगन्ते’ति गुणः स्यात् । न च तत्र पुगन्तसाहचर्याल्लघूपधमपि हल्निरूपितोपधात्ववद् गृह्यते । एवञ्च प्रकृते अज्निरूपितोपधायाः सत्त्वेन गुणप्राप्तेरिति वाच्यम् ; एतादृशसाहचर्या-