परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

'अचि किम् ? जेघ्रीयत' इति प्रत्युदाहरणदानोत्तरं 'प्रत्यय इति वक्ष्यामी'त्यस्य भाष्ये निरूपणेन प्रत्युदाहरणदानकाले च प्रत्यय इत्यास्याज्ञानेन तादृशप्रत्युदाहरणस्य परिभाषासत्त्व एव सङ्गत्त्या तत्कल्पनाया उचितत्वेन दोषाभावादिति प्राहुः । वस्तुतस्तु—'द्विर्वचनेऽची'ति सूत्रे 'गाङः प्रतिषेध' इति वार्तिकप्रत्याख्यानपर- भाष्येण ध्वनितैषा । तत्र हि 'गाङ् लिटो'ति सूत्रस्य 'लकारादौ लिटि इङो गाङ् स्यादि'त्यर्थं प्रकल्प्य, वार्तिकं भगवता प्रत्याख्यातम् । तत्राचीति निमित्तसप्तमी, न तु परसप्तमी ; अन्यथैशादेशोत्तरं द्वित्वे कर्तव्ये स्थानिरूपातिदेशापत्तिर्दुर्वारैव स्यात् । तथा चेङवयवमाश्रित्य सूत्रप्रवृत्तेः सुवचतया प्रत्याख्यानासङ्गतिः । मम तु उक्तपरि- भाषया इङः कार्यित्वेन निमित्तत्वाभावात्तमादाय सूत्रप्रवृत्तिः कर्तुमशक्यैवेति दिक् । उच्छृङ्खलास्तु—'क्ङिति चे'ति सूत्रे ङ्कितः प्रत्ययस्यैव ग्रहणेन तेन तदादे- रुपस्थित्या ङ्किन्निरूपिततदादिघटकस्यैव गुणादिनिषेधान् 'अध्येते'त्यादौ तदभावेन 'क्ङिति चे'त्यस्याप्रवृत्त्या नैतत्परिभाषायाः फलम् । न च 'शृणोती'त्यत्र श्नुप्रत्यय- विशिष्टस्यापि तदादित्वेन तद्घटकस्य विकरणस्य ङित्त्वेन च गुणनिषेधापत्तिरत- प्राहुरिति । नन्वेवं 'द्विर्वचनेऽचि' इत्यस्यानुपदोक्तार्थस्वीकारे परिभाषाफलत्वेन प्रागुपन्यस्तस्य 'अरिरिषति' इत्यस्य असङ्गत्यापत्तिः, द्वित्वनिमित्ततापर्याप्त्यधिकरणः प्रत्ययः 'इस्' इति, तद्घटकोऽच् इकारः, तत्पर्याप्तनिमित्तताकत्वस्य गुणेऽभावेन 'द्विर्वचनेऽचि' इत्यस्या- प्राप्त्या परिभाषाप्रवृत्तेरनुपयोगात् । प्रत्यये इत्यस्यानिवेशे तु 'द्विर्वचनेऽची'त्यस्य 'यथाकथञ्चित् पर्याप्त्याऽपर्याप्त्या वा द्वित्वनिमित्तताश्रयो योऽच् तत्पर्याप्तनिमित्तताकाजादेशो न द्वित्वे कर्तव्ये' इति तदर्थः । तथा सति द्वित्वनिमित्ततापर्याप्त्यधिकरणं यथा' ऋ इस्' इति 'इस्' इति च, तद्द्वाद्यच्त्वाच्छिन्नविषयताश्रयत्वेन ऋ इत्यपि, तत्पर्याप्तिकत्वावच्छिन्नविषयतारूपनिमित्तता-क गुणस्य तेन निषेधः प्राप्नोति । परिभाषाश्रयणं तु गुणरूपकार्यानुभवकर्तृतया निमित्तताया बाधेन न दोषः । ये तु—प्रत्ययपदमनिवेश्यैव 'अरिरिषति' इत्यस्य परिभानोफलत्वं खण्डयन्ति, ते मान्या एव । किञ्चैवं 'दुधूपति', 'बिभवनीविषति' इत्यादैरपि परिभाषाफलत्वं सम्भवति अपि । च 'अचि किम् ? 'जेघ्रीयते, देध्मीयते" इति भाष्यध्वनननिरूपणासङ्गतिः । प्रत्यये इत्येत-स्य अज्ञानकल्पनया ज्ञापने तु सुतरां तदसङ्गतिरिति चेन्न । प्रत्यये इत्यंशस्यैतत्परिभाषामूलक- त्वेनादोषात् । एतत्परिभासासत्त्वे तादृशः प्रत्यय एव सम्भवतीति तन्मूलकमेव 'प्रत्यय इति वक्ष्यामि' इति भाष्यकृतोक्तिमिति सुधियो विभावयन्तु । 'वृक्षप्रचलन'-न्यायेन 'घ्राय' इयस्यैव द्वित्वमिति न पूर्वोक्तभाष्येण परिभाषाध्वननं सम्भव- तीति वादिनां मतेऽप्याह—वस्तुत इति । इदमुपलक्षम्—'णिच्यच आदेशो न' इति ज्ञापक- परभाष्यस्यापि, तेनाप्यस्या ध्वनितत्वात् । एतस्याः परिभाषाया अभावे द्वित्वनिमित्ततापर्याप्त्य- धिकरणोभूतः समुदायः 'भू-इ' इति, तद्घटकोऽच् 'णिः', तत्पर्याप्तनिमित्ताकस्य वृद्धिशास्त्रस्य 'द्विर्वचनेऽचो'ति निषेधेनैवाप्राप्त्या 'अबीभवत्' इत्यादौ 'ओः पुयण्जि'ति सूत्रस्य चारितार्थ्येन ज्ञापकपरभाष्यासङ्गतिः स्पष्टैव । मम तु 'भू-इ' इति समुदायस्यावयवद्वारा कार्यानुभवकर्तृत्वेन द्वित्वनिमित्ततापर्याप्त्यधिकरणत्वाभावेन निषेधाप्राप्त्या ज्ञापकत्वं सङ्गच्छत एवेति दिक् । सम्प्रति परिभाषा-खण्डनप्रकारमाह—उच्छृङ्खलास्त्विति । प्रत्ययस्यैव ग्रहणेनेति । गित्साहचर्यादिति भावः । ङित्त्वेन च गुणनिषेधापत्तिरिति । इदं चिन्त्यम्—श्नुप्रत्ययरूप-