परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

कौमुदीप्रभृतिभ्योऽनेकग्रन्थेभ्यः कौमुद्या विशिष्टादरत्वे कारणं तु 'काले' इत्युपनामकेन अनेकशास्त्रानकग्रन्थनिर्मात्रा विधात्रेवापरेण 'सती'-गर्भप्रादुर्भूतेन श्री'शिव'सुतेन श्रीनागोजिभट्टेन विरचिताः 'परिभाषेन्दुशेखर'-प्रभृतयोऽनेके ग्रन्था एव इति त्वकामे- नाप्यवश्यं वक्तव्यं भवति । अथवा पाणिनीय-व्याकरणं भगवता पतञ्जलिना विरचितेन भाष्येण यथा सुरक्षितं सुबद्धमूलं सर्वत्र लब्धप्रचारञ्च समजायत, तथैव श्रीनागेश- रचितग्रन्थैः कौमुदी सुबद्धमूला सुरक्षिता सर्वत्र लब्धप्रचारेति कथने नासत्यवाद- विभीषिका । परिभाषाविषये परिभाषेन्दुशेखरतः प्राक्कालिकेषु परमप्राचीनो 'व्याडि'कृतः परिभाषापाठः, तदनन्तरनिर्मितेषु श्री'सीरदेव'विरचितवृत्तिग्रन्थश्च विशेषरूपेण गणना- प्रसङ्गे प्राथम्येन गणनार्हौ । तत्र श्रीनागेशेन सीरदेवकृत-वृत्तिमाश्रित्यैव प्रकरणशोधन- पुरस्सरं परिभाषेन्दुशेखरो विरचितः स्यादिति वक्तुं शक्यम्, यत उभयग्रन्थावलोकनेनेदं स्फुटीभवति । परिभाषेन्दुशेखरस्य विविधास्वपि टीकासु मूललापनाय श्री'भैरवमिश्र'- विरचितया टीकया यथोपक्रियते, तथैव काश्यादिस्थानेषु पठन-पाठनरीतिमवलम्ब्य विर- चितटीकासु श्रीमद्दामहोपाध्याय-पण्डितेन्द्र-'रामकृष्णा'परनामभिः श्री'तात्या'शास्त्रिभिः प्रणीतया भूत्या प्रतिवादिसंशयपिशाचिकानिवृत्तिपूर्वकं विजयविभूतिप्राप्त्युपकारः सम्पाद्यते । साऽपि भूतिः साम्प्रतं संशयपिशाचिकाक्रान्तेव सञ्जातेति वीक्ष्य अस्मद्- गुरुवरैः काशिकराजकीयपाठशाला-भूतपूर्वप्रधानाध्यापकैः शाब्दिकशिरोमणिभिः श्री गणपतिशास्त्रि मोकाटे' महोदयैः 'तत्त्वप्रकाशिका'-संज्ञकव्याख्यया संभूष्य तन्त्रत्यान् गूढार्थान् सम्प्रकाश्र्य पुनरपि तां तथैव संशयपिशाचिकानिवृत्ति-समर्था अक्रिय- तेति ग्रन्थावलोकनत एव स्फुटीभविष्यतीत्यलं तद्विषयेऽधिकविलेखनेन । अत्र तु वयं प्रसङ्गात् विशेषतः शेखरकर्तुः समासस्तश्च भूति-तत्त्वप्रकाशिकाकृतोश्चरितं निवेद्य विरंस्यामः । शेखरकारा. श्रीनागेशभट्टाः ! परमप्रामाणिकस्य सर्वशास्त्रग्रन्थनिर्मातुः सर्वत्र प्रथितयशसः श्रीनागेशस्य जीवनवृत्तविषये प्रकाशयित्र्याः मनस्तोषकसामग्र्याः परिदृश्यमानो नितरामभावः कस्य सहृदयस्य चेतो न दूनीकरिष्यति । अद्यावत् यैर्यैः संस्कृतव्याकरणग्रन्थनिर्मातुरस्य ज्ञातवृत्तविषये यत्र-तत्र यद्यद्विवेचितमस्ति, तत्सर्वं दन्तकथामूलकम्, आनुमानिकं वा । अतोऽत्र अनन्यसहायैरस्माभिस्तदेव साधनमाश्रित्य अस्य महाविदुषश्चरितविषये किञ्चिन्निवेद्यते । अयं महात्मा परमपावने प्राणिमात्रं प्रति मुक्तिप्रदायिनि काशीक्षेत्रे विद्वत्तया सम्पादिते उपाध्याय'पदवीके विद्वत्कुलसङ्कुले 'काले' नामककुले श्रीशिवसदृश-'शिव'- भट्टात् साक्षात् सतीतुल्यायां 'सती'देव्यां ईशवीय संवत् १६७४ तमवर्षस्य अर्वाक् पश्चाद्वा जन्म लभे । अयं 'महाराष्ट्र-देशस्था'-ऽवान्तरजातीयः ऋग्वेदशाखी चाऽऽसीत् । काश्यामयं 'सिद्धेश्वरी'-मण्डलान्तर्गते 'काश्मीरीमल्ला'ख्यस्य पुंसो महाहर्म्यान्तिके

• ६ -