परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

५२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- इत्यादावकारस्य मुकि अनया परिभाषया विशिष्टस्य सवर्णदीर्घे तद्वैयर्थ्यं भावान्नापत्तिरिति भावः । विशिष्टस्य सवर्णदीर्घ इति । न चामुंशब्दे आकारसवर्णत्वा- भावात्तदप्राप्तिः ; अनया परिभाषयाऽमुंशब्दे कण्ठस्थानमात्रजन्यत्वस्य आकारसवर्ण- त्वस्य चातिदेशेष्टसिद्धेः । 'निर्दिश्यमान'-परिभाषायास्तु नात्र विषयः, 'अक' इत्यस्य पञ्चम्यन्तत्वात्, एकादेशविषये तदप्रवृत्तेश्च । अन्यथा अस्या निर्दिश्यमानावयवे- तरस्यादेशा न भवन्ती'ति वक्ष्यमाणपर्यवसितार्थे पूर्वस्य 'निर्दिश्यमानस्य पररूप- निर्दिश्यमानावयवेतरत्वम्, परस्य तस्य पूर्वरूपनिर्दिश्यमानावयवेतरत्वमिति कस्या- प्यादेशाप्राप्तौ तत्तत्सूत्रवैयर्थ्यापत्तेः । तद्वैयर्थ्यमिति । न च 'आतो ङित' इत्येतद्बाधनार्थं तच्चरितार्थम्, अन्यथा दीर्घं बाधित्वाऽपवादत्वादियादेशापत्तेरिति व च्यम् ; 'अकः सवर्णे' इत्यत्र 'आने' इति इयादेशबाधकदीर्घविधानेन 'आतो ङित' इत्यत्र 'नान- स्ये'ति निषेधेन वा तद्बाधसिद्धेर्मुग्विधानवैयर्थ्यस्य सूपपादत्वात् । न च मुकि अमुंशब्दस्य कण्ठौष्ठद्यतया ओकारौकारयोर्विधानार्थं तच्चरितार्थमिति वाच्यम् ; तावन्मात्रफलकत्वे 'ओदानस्ये'ति न्यासेन निर्वाहात् । न च 'आतो गुण' इति पररूपेण ओकार एव स्यात्, मुग्विधाने तु कदाचिदौकारोऽपि भवतीति तच्चरितार्थमिति वाच्यम् ; 'उदानस्ये'त्युका रविधानेनाप्योकारसिद्धेरौकारविधानसामर्थ्येन 'अतो गुणे' इत्यस्य विकल्पेन बाधात् पर्यायेणोभयसिद्धेः । न च मुकि ओकारे वा मात्राद्वय- स्यैव सत्त्वेन लाघवाभावः ; 'आद्यन्तावि'त्यस्याप्रवृत्त्या ज्ञानलाघवसत्त्वात् । पञ्चम्यन्तत्वादिति । न च षष्ठ्यन्तविशेषणपञ्चम्यन्तसप्तम्यन्तपदेऽपि निर्दिश्यमानपरि- भाषाप्रवृत्तिरावश्यकी । अत एव 'पचेयुः' इत्यत्र 'या + उसि'त्यत्र उत्सत्त्वबुद्धावपि 'पच + इयुस्' इत्यवस्थायां परत्वात् 'उस्यपदान्तादि'ति पररूपं न । एवञ्च प्रकृतेऽप्यकूपदे परिभाषोपस्थितौ कथं प्राप्तिरिति वाच्यम् ; 'ओमाङोश्च' इत्यस्य 'उस्यपदान्तादि'ति संहितापाठे प्रश्लिष्टलुप्तसप्तम्य- न्तेन उकारपदेन तदादिविधौ 'अपदान्तादकारादुकारादावुसि परे' इत्यर्थेन उकारादित्वस्य वर्ण- मात्रवृत्तिधर्मघटितत्वेन 'यदागम'परिभाषया तादृशधर्मस्याऽऽनेतुमशक्यत्वात् । 'पचेयुरि'त्याद्यर्थं षष्ठ्यन्तविशेषणसप्तम्यन्तपदे 'निर्दिश्यमान'परिभाषाप्रवृत्तावपि षष्ठ्यन्तविशेषणपञ्चम्यन्तपदे तत्प्रवृत्तौ मानाभावाच्च । ननु पूर्वपरयोरित्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन तत्प्राप्तिरस्तीत्यत आह-एका- देशविषये तदप्रवृत्तेश्चेति । निर्दिश्यमानावयवेतरस्यादेशा न भवन्तीतीति । अत एव अङ्गपदीयनिर्दिश्यमानत्वमादाय समुदायस्य न जरसादेशः, तच्छास्त्रघटकयत्किञ्चित्पदीयनिर्दिश्य- मानस्य तच्छास्त्रघटकपदीयनिर्दिश्यमानावयवेतरस्य आदेशा न भवन्तीत्यर्थः । एवं 'ज्वरत्वरे'ति सूत्रेऽपि वैयर्थ्यापत्त्या 'निर्दिश्यमाने'ति परिभाषाया अप्रवृत्तिः । एतेन तत्र उपधारूपनिर्दिश्य- मानस्य तच्छास्त्रीय-वकारपदीयनिर्दिश्यमानावयवेतरत्वं वकाररूपनिर्दिश्यमानस्य तदितररूप- निर्दिश्यमानावयवेतरत्वमिति आदेशानापत्तिरिति परास्तम् । यत्तु - पूर्वपरयोरिति षष्ठ्यन्तपदीयनिर्दिश्यमानत्वं समुदाय एवेति । तन्न विचारसहम् ; तथा हि-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयत्व-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयविशिष्टवर्णघटितत्वैतदु- भयसम्बन्धेन षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं तत् । वर्णे विषयताश्रयवैशिष्ट्यञ्च-स्वावधिकपूर्वत्व-स्वनिष्ठो-