परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

११ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ५१ ‘आने मुक्’ इति मुग्विधानसामर्थ्यादेषाऽनित्या ; अन्यथा ‘पचमान’ धानापत्त्या स्वरानापत्तेस्तादवस्थ्याच्च । बहिरङ्गपरिभाषया तु न निस्तारः ; लुग्विषये तदप्रवृत्तेरिति चेन्न । ट्युट्च्युलोष्टित्त्वेन तस्यैव स्वावयवस्यावयवः स्वग्रहणेन गृह्यते, यत्रावयवत्वमारोपणीयं तदवयवित्वज्ञानप्राक्कालिको यत्र स्वावयवे स्वनिरू- पितावयवत्वग्रहः इत्यर्थस्य ज्ञापनेन दार्शब्दघटकाकारे रेफानिरूपितावयवित्व- ग्रहात् प्राक् दानिरूपितावयवत्वग्रहाभावात् ‘उरण् रपर’ इति शास्त्रेण रेफपरावय- वस्यैवाकारस्य ऋकारस्थाने आदेशबोधनात् । केचित्तु—‘यमुद्दिश्ये’त्यत्रोद्देश्यता चापर्याप्ताऽपि गृह्यते, तेन ‘शेरत’ इत्यत्रा- च्छब्दपर्याप्ताया अपि रुडुद्देश्यताया अते-शब्दे अपर्याप्त्या सत्त्वात् ‘यदागम’परिभाषयैव ‘रत’ इत्यस्यातिग्रहणेन ग्रहणात् गुणसिद्धिः । ‘दधिच्छादयती’त्यत्रापि तुगुद्देश्यताया अपर्याप्त्या दधिशब्दे सत्त्वेन स्वरसिद्धिश्चेति फलाभावादत्र शास्त्रे ‘अवयवावयव’- न्यायस्य न प्रवृत्तिः । अपर्याप्ताऽप्युद्देश्यता विधानकाले विद्यमानेषु उद्देश्यघटितेषु तद्घटकेष्वेव, नोदासीनेषु विधानोत्तरं सङ्घटितेषु वेति ‘प्रनिदारयती’त्यत्र रेफ- विधानकाले दारूपाभावाद्दाशब्दे रेफनिरूपितोद्देश्यताया अपर्याप्ताया अप्यभावेन न दारित्यस्य दापदेन ग्रहणम् । एतल्लोकप्रसिद्धार्थे ट्युट्च्युलोष्टित्त्वमप्युपोद्वलकं बोध्यमिति वदन्ति । अन्ये तु—‘यदागमा’ इत्यस्य ‘यदवयवा आगमा’ इत्येवार्थः, न तु यमुद्दिश्ये- त्यादिः । ‘अवयवे’ति न्यायश्चागमात्पूर्वं दृष्टो यस्समुदायावयवस्तदवयवस्यैव समु- दायावयवत्वमित्युक्तार्थविषयकः, अत्रैव ट्युलोष्टित्त्वमपि गमकम् । प्रकृते रेफस्याकारा- वयवत्वप्रतिपत्तिकाल एवाकारस्य दाशब्दानवयवत्वप्रतिपत्तिरिति वदन्ति । ननु दात्वस्य दकारोत्तराकारत्वरूपतया दारित्यत्रार्शब्दे आत्वस्य यदागम- न्यायेन दकारोत्तरत्वस्य तत्र स्वतःसिद्धत्वेनोक्तदात्वस्य सत्त्वाद् घुत्वापत्तिरित्यत आह—मुग्विधानसामर्थ्यादिति । अस्या अनित्यत्वेनार्शब्दे आत्वाभावेनोक्तदात्वा- आदेशबोधनादिति । नन्वेवमपि ‘यमुद्दिश्ये’त्यादिग्रन्थासङ्गतिरेव, अवयवत्वेऽन्वयेऽपि प्रकृते ‘अवयवावयव’न्यायस्य अप्रवृत्त्या दोष भावादित्यत आह—केचित्त्विति । वदन्तीति । एवञ्चावयवत्वेऽन्वयं विहाय विधेयतायामन्वये लाघवं सूचितम्, अवयवावयवन्यायफलानापने- नैव सङ्ग्रहादिति भावः । वस्तुतस्तु अवयवत्वेऽप्यन्वये न दोष इत्याशयेनाह—अन्ये त्विति । अकारस्य मुगिति । अकारस्येत्यस्य अदन्तस्य शब्दस्वरूपस्येत्यर्थः, तेन ‘पचमान’ इत्यत्र ‘दीयमान’ इत्यत्र च ‘तास्यनुदात्ते’ति स्वरः सिद्ध्यति ।